Кимё бўйича Нобель мукофоти металлоорганикларга берилди

Олам

image

2025 йилда кимё бўйича Нобель мукофоти Киото университетидан япон кимёгари Сусуму Китагава, Мельбурн университетидан австралиялик Ричард Робсон ва Калифорния университети (Беркли) профессори, асли иорданиялик америкалик кимёгар Омар Ягига берилди. Улар бу мукофотни “металлоорганик каркасли тузилмаларни ишлаб чиққани учун” олди. Бу ҳақда мукофот ҳақидаги эълонни Швеция Қироллик фанлар академияси бугун, 8 октябрь куни Стокгольмда маълум қилди.

Мукофотни эълон қилиш баёнотида шундай дейилган:

“2025 йилги кимё бўйича Нобель мукофоти соҳиби бўлган олимлар молекулалардан ташкил топган шундай тузилмалар яратдиларки, улар орқали газлар ва бошқа кимёвий моддалар ўта олади. Бу тузилмалар металлоорганик каркаслар – чўлда ҳаводан сув йиғиш, углерод(IV)-оксидни ушлаб қолиш, заҳарли газларни сақлаш ёки кимёвий реакцияларнинг катализни таъминлаш учун қўлланилиши мумкин”.

Маълумотларга кўра, Ричард Робсон бу соҳадаги тадқиқотларини 1989 йилда бошлаб, тартибли ҳажмли кристаллар каби тузилмаларни яратган бўлиб, улар чексиз бўшлиқлар билан тўлган эди. Сусуму Китагава ва Омар Яги эса бундай тузилмаларни барқарор ва енгил (мослашувчан) ҳолга келтиришга эришди.

“Металлоорганик каркаслар улкан салоҳиятга эга бўлиб, янги функцияларга эга бўлган индивидуал материаллар яратиш учун аввал кўрилмаган имкониятларни очади”, деди Нобель қўмитасининг кимё бўйича раиси Хайнер Линке.

Олдинги йилларда кимё бўйича Нобель совриндорлари

  • 2024 йилда мукофот америкалик Дэвид Бейкер, британияликлар Демис Ҳассабис ва Жон М. Джамперга берилган. Улар “оқсилларнинг ҳисоблаш орқали дизайни” ва “уларнинг тузилишини башорат қилиш” бўйича ишлари учун тақдирланган.
  • 2023 йилда мукофотни америкалик олимлар – Мунги Бавенди (MIT), Луис Брюс (Колумбия университети) ва россиялик Алексей Екимов (Nanocrystals Technology Inc.) “квант нуқталари”ни кашф этганликлари учун олган.
  • 2022 йилда америкаликлар Каролин Бертоцци ва Барри Шарплесс ҳамда нидерландиялик Мортен Мелдал “клик-кимё” ва “биоортогонал кимё” усулларини ривожлантирганликлари учун тақдирланган.
  • 2021 йилда мукофот немис Беньямин Лист ва британ-америкалик Дэвид Макмилланга “асимметрик органокатализ”ни ривожлантирганликлари учун берилган.


Нобель мукофотини топшириш тарихи

Бешта асосий Нобель мукофоти физиология ва тиббиёт, физика, кимё, адабиёт ҳамда тинчлик учун мукофотлар – динамит ихтирочиси Альфред Нобелнинг васиятига кўра таъсис этилган бўлиб, улар 1901 йилдан бери топшириб келинади. 1969 йилдан бошлаб Швеция Банки ташаббуси билан иқтисодиёт фанлари бўйича ҳам мукофот таъсис этилган ва у расман “Нобель хотирасидаги иқтисодиёт бўйича мукофот” деб аталади (кўпинча “иқтисодиёт бўйича Нобель мукофоти” деб юритилади).

Тинчлик учун мукофот Норвегия пойтахти Ослода топширилади, қолган барча мукофотлар эса Швеция пойтахти Стокгольмда берилади.

Нобель мукофоти расмий сайтида таъкидланишича, “кимё Альфред Нобельнинг фаолиятида энг муҳим фанлардан бири бўлган”.

“Унинг ихтиролари ва уларга асосланган саноат жараёнлари кимёвий билимларга таянган. Кимё – Нобель васиятида тилга олинган иккинчи фан соҳаси бўлган”.

Кимё бўйича Нобель мукофоти тарихи:

  • 1901 йилдан 2025 йилгача бу мукофот 117 марта топширилган.
  • Ушбу вақт мобайнида уни 198 нафар олим қўлга киритган.
  • Британиялик биокимёгар Фредерик Сенгер (1958 ва 1980 йилларда) ҳамда америкалик органик кимёгар Барри Шарплесс (2001 ва 2022 йилларда) уни икки марта олган ягона олимлардир.
  • Кимё бўйича Нобель мукофотининг ҳозирги миқдори – 11 миллион швед крони, бу тахминан 900 минг еврога тенг.

Эслатиб ўтамиз,  6 октябрь куни физиология ва тиббиёт соҳасидаги Нобель мукофоти Сиэтлдаги Тизимли биология институти ходими Мэри Э. Брунков, Сан-Францискодаги Паркер ракка қарши иммунотерапия институти вакили Фред Рамсделл ҳамда Осака университети профессори Шимон Сакакучига “периферик иммун толерантлигига оид кашфиётлари учун” берилди. 7 октябрда эса Жон Кларк, Мишель Деворе ва Жон Мартинисга “макроскопик даражада квант туннелини очиш ва электр занжирида энергияни квантлаш”ни кашф этгани учун Физика бўйича Нобель мукофоти совриндорлари бўлди.  Бироқ Физиология ва тиббиёт бўйича Нобель мукофоти лауреатларидан бири Фред Рамсделл билан боғланишни ва унга мукофот олганлик хабарини етказиш имкони бўлмаяпти


Мақола муаллифи

Теглар

Нобель мукофоти

Баҳолаганлар

0

Рейтинг

3

Мақолага баҳо беринг

Дўстларингиз билан улашинг