Yer aholisi misli ko‘rilmagan issiq havodan ogohlantirildi

Yer sayyorasi misli ko‘rilmagan issiqlik davriga kirib bormoqda, kuchayib borayotgan El-Nino hodisasi esa yaqin oylardayoq yangi harorat rekordlariga olib kelishi mumkin. Bu haqda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotib Antoniu Guterrish ma’lum qilib, hukumatlarni aholini himoya qilish choralarini tezlashtirishga va qazilma yoqilg‘idan foydalanishni yanada kengaytirishdan voz kechishga chaqirdi.

BMTning Nyu-Yorkdagi qarorgohida so‘zga chiqqan Guterrish dunyo allaqachon ekstremal ob-havo hodisalari sodir bo‘lgan yozni boshdan kechirganini ta’kidlagan: rekord darajadagi issiqlik to‘lqinlari, Ispaniya, Fransiya va boshqa mamlakatlardagi yirik o‘rmon yong‘inlari, shuningdek, Dunyo okeani yuzasining rekord darajadagi harorati. Uning so‘zlariga ko‘ra, Jahon meteorologiya tashkilotining (JMT) oxirgi prognozi bu shunchaki boshlanishi ekanini ko‘rsatmoqda.

JMT ma’lumotlariga ko‘ra, El-Nino kuchayishda davom etadi va 2026 yilning avgust-oktyabr oylari oralig‘ida yuqori intensivlikka erishadi. Ushbu iqlim hodisasining rivojlanishini belgilaydigan Tinch okeani yuzasining harorati shakllanishning bunday erta bosqichi uchun allaqachon rekord darajada yuqori ko‘rsatkichga yetgan va o‘sishda davom etmoqda. Yaqin oylarda deyarli butun quruqlikda havo harorati iqlimiy me’yordan yuqori bo‘lishi kutilmoqda.

Guterrish El-Nino nafaqat haroratga, balki yog‘ingarchilik rejimiga ham ta’sir qilishini qayd etgan. Xususan, Hindistondagi musson mavsumi odatdagidan ancha kuchsizroq bo‘lgan, keyingi prognozlar esa vaziyatning yomonlashuviga ishora qilmoqda. Janubiy Hind okeani dipoli bilan birgalikda bu dunyoning turli mintaqalarida qurg‘oqchilik, suv tashqini va o‘rmon yong‘inlarini kuchaytirishi mumkin.

“Xulosa aniq: iqlim inqirozi shiddat bilan ortmoqda”, deydi Bosh kotib.

Uning so‘zlariga ko‘ra, ekstremal issiqlik azaldan “jimjiloq qotil” deb hisoblanadi, ammo hatto bu ta’rif ham muammo ko‘lamini to‘liq aks ettirmaydi, chunki yuqori harorat ta’siri bilan bog‘liq ko‘plab o‘lim holatlari rasman hisobga olinmaydi. Issiqlik shifoxonalar, energetika tizimlari va transport infratuzilmasiga ortiqcha yuklama tushiradi, bundan esa eng ko‘p aholining zaif qatlamlari aziyat chekadi.

BMT rahbari ikki yil avval ekstremal issiqlik munosabati bilan harakat qilishga global da’vat bilan chiqqanini eslatib o‘tgan. Ushbu davr mobaynida ko‘plab mamlakatlar prognoz qilish va erta ogohlantirish tizimlarini takomillashtirgan, 250 dan ortiq shahar Beat the Heat tashabbusiga qo‘shilgan va aholini himoya qilish rejalarini qabul qilgan. Biroq Guterrishning so‘zlariga ko‘ra, isish sur’atlari hali ham ko‘rilayotgan choralarni ortda qoldirmoqda.

U sa’y-harakatlarni to‘rtta yo‘nalishga qaratishga chaqirgan: erta ogohlantirish tizimlari va harakatlar rejasi yordamida odamlarni himoya qilish, xavfsiz mehnat sharoitlarini ta’minlash, shaharlar va infratuzilmani ekstremal issiqlikka moslashtirish hamda iqlim inqirozining asosiy sababini bartaraf etish.

Bosh kotibning so‘zlariga ko‘ra, dunyo hali ham qazilma yoqilg‘idan voz kechishga juda kam e’tibor qaratmoqda. U ko‘mir, neft yoki gazni qazib olish bo‘yicha har bir yangi loyiha kelajakdagi issiqlik to‘lqinlarini yanada xavfliroq qilishidan ogohlantirgan. Shu bilan birga, ba’zi hukumatlar hali ham 2030 yilga borib global isishni 1,5 daraja atrofida ushlab turish ssenariysi yo‘l qo‘yadiganidan ikki baravardan ziyod ko‘proq qazilma yoqilg‘i qazib olishni rejalashtirmoqda.

JMT rahbari Selesta Saulo El-Nino eng sinchkovlik bilan kuzatiladigan iqlim hodisalaridan biri bo‘lib qolayotganini, ammo prognozlarning o‘zi oqibatlarning oldini ololmasligini ta’kidlagan. Uning so‘zlariga ko‘ra, hozirgi vaziyat hukumatlarga xavf-xatarlarni oldindan baholash va eng xavfli oqibatlar namoyon bo‘lishidan oldin chora ko‘rish imkoniyatini beradi.

JMT prognoziga ko‘ra, avgustdan oktyabrgacha havo harorati Afrikaning katta qismida, Janubiy Yevropada, Arabiston yarim orolida, Hindiston yarim orolida, Sharqiy Osiyoda, Markaziy Amerikada, Karib havzasi mamlakatlarida, Janubiy Amerikaning katta qismida va Yangi Zelandiyada me’yordan yuqori bo‘ladi. Seryog‘inroq sharoit Buyuk Afrika shoxi hududida, Markaziy Osiyoning bir qismida, Janubiy Yevropada, Shimoliy Amerikaning g‘arbida va Janubiy Amerikaning janubi-sharqida kutilmoqda, qurg‘oqchil ob-havo esa Hindiston yarim orolida, Avstraliyaning janubiy va sharqiy qismida, Markaziy Amerikaning janubida, Karib havzasining ayrim hududlarida, Janubiy Amerikaning shimoli-g‘arbida va Shimoliy Yevropada prognoz qilinmoqda. 

Eslatib o‘tamiz, avvalroq Birlashgan Millatlar Tashkilotining Jahon meteorologiya bo‘limi iqlim inqirozi kuchayib borayotgani sababli 2030 yilgacha dunyoda rekord darajada deyarli muqarrar issiq davr kuzatilishi haqida ogohlantirgan edi.