Xitoy Shimoliy Koreya yadroviy sinovlarini o‘rgangan amerikalik seysmologni josuslikda aybladi

Xitoyda tug‘ilgan, keyinchalik AQSH fuqaroligini olgan seysmolog Yulin Chen qariyb ikki yildan beri Xitoyda qamoqda saqlanmoqda va josuslik ayblovi bilan sud qilinishi kutilmoqda. Bu haqda uning rafiqasi, AQSH qonun chiqaruvchilari va garovga olinganlar huquqlarini himoya qiluvchi ikki tashkilot ma’lum qildi.

AQSH davlat kotibi Marko Rubio 19 mart kuni 54 yoshli Chenni “nohaq hibsga olingan” shaxs sifatida rasman tan olgan. Uning rafiqasi Yufan Running aytishicha, Tramp ma’muriyati diplomatik muzokaralarga xalaqit bermaslik maqsadida bu haqda ommaviy bayonot berishdan tiyilgan.

Ishdan xabardor AQSH manbasi ma’muriyat Chenni “asossiz hibsdan ozod qilishga qaratilgan sa’y-harakatlarga e’tibor qaratganini” bildirgan. 2011 yilda AQSH fuqaroligini olgan va Bostonda yashaydigan Chen hozirda Xitoyda nohaq hibsga olingan deb tan olingan yagona amerikalik hisoblanadi.

Running aytishicha, Oq uy va Davlat departamenti unga Tramp may oyida Pekinga davlat tashrifi chog‘ida Xitoy rahbari Si Szinpin bilan turmush o‘rtog‘ining hibsi masalasini muhokama qilganini, Si esa bu ishni ko‘rib chiqishga va’da berganini ma’lum qilgan. Biroq hozircha Xitoy tomonidan hech qanday amaliy chora ko‘rilmagan.

Run Xitoy hukumati sud boshlanmasidan oldin ham turmush o‘rtog‘ini aybdor deb qaror qilganidan xavotir bildirgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, josuslik jinoyati Xitoyda umrbod qamoq yoki o‘ta og‘ir holatlarda o‘lim jazosi bilan jazolanishi mumkin. Uning fikricha, sud yopiq eshiklar ortida o‘tadi va qanday bo‘lmasin ayblov hukmi chiqariladi.

Garovdagilar huquqlarini himoya qiluvchi Foley Foundation tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, Chen Xitoyda nohaq ushlab turilgan kamida 12 nafar amerikalikdan biri hisoblanadi. Ular orasida mamlakatdan chiqish taqiqlangan shaxslar ham bor.

Oq uy matbuot kotibi o‘rinbosari Anna Kelli Prezident Tramp xorijda ushlab turilgan barcha amerikaliklarni uyiga qaytarishni maqsad qilganini va u yangi muddati davomida 100 dan ortiq kishini oilasi bilan qayta birlashtirganini bildirgan.

Running aytishicha, AQSH elchixonasi xodimlari Chen bilan bir necha bor uchrashgan, ammo har safar Xitoy rasmiylari hozir bo‘lgani uchun u erkin muloqot qila olmagan. Uning so‘zlariga ko‘ra, Xitoy tergovchilari turmush o‘rtog‘ini Shimoliy Koreya yadroviy sinovlarining seysmik xususiyatlari bo‘yicha tadqiqotlari haqida 100 martadan ortiq so‘roq qilgan.

Global Reach tashkiloti vakili, AQSH milliy xavfsizlik tizimining sobiq amaldori Erik Lebsonning fikricha, Xitoy Chenning bilimlaridan yerosti yadroviy sinovlarini yashirish texnologiyasini takomillashtirish uchun foydalanmoqchi. Lebsonning ta’kidlashicha, Chen AQSH hukumati pudratchisida ishlaydi, ammo hech qachon maxfiy ma’lumotlarga ruxsatnomaga ega bo‘lmagan va maxfiy loyihalarda qatnashmagan.

Uning Shimoliy Koreya yadroviy portlashlarining seysmik to‘lqinlari haqidagi tadqiqotlari AQSH Davlat departamenti va Havo kuchlari tadqiqot laboratoriyasi tomonidan moliyalashtirilgan. Ilmiy ishlar xitoylik olimlar bilan hamkorlikda, ochiq ma’lumotlar asosida tayyorlangan va internetda erkin joylashtirilgan.

Chen 2024 yil 5 noyabr kuni Pekin xalqaro aeroportida Bostonga qaytish arafasida davlat xavfsizlik xizmati xodimlari tomonidan qo‘lga olingan. U Xitoyga qarindoshlarini ko‘rish va ikki universitetda ma’ruza o‘qish uchun borgan edi.

Rafiqasining so‘zlariga ko‘ra, hibsning dastlabki oylarida Chen og‘ir sharoitda saqlangan. U kun bo‘yi qattiq o‘rindiqda o‘tirishga majbur qilingan, turish, kitob o‘qish yoki mashq qilishga ruxsat berilmagan. Shuningdek, diabet va boshqa kasalliklari uchun zarur dori vositalarini ham ololmagan. 

Hozirgi kunda ham uning ahvoli haqida ma’lumot olish qiyin. Running aytishicha, turmush o‘rtog‘i 13–18 kilogrammgacha vazn yo‘qotgan, yetarli oziq-ovqat olmayapti va sifati past dori vositalari bilan ta’minlanmoqda.

Chenga 2025 yil 1 may kuni rasman josuslik ayblovi qo‘yilgan, ammo haligacha sud boshlanmagan.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq Amerika Qo‘shma Shtatlarining Janubiy Kaliforniya hududidagi Arkadiya shahri meri Eylin Vang Xitoy hukumati manfaatlari yo‘lida noqonuniy agent sifatida ishlaganini tan olgan edi.