“Samoga sochilgan yulduzlar”. 47 yil oldingi “Paxtakor” fojiasiga nazar

1979 yil 11 avgust, shanba kuni aviatsiya tarixidagi eng yirik fojialardan biri sodir bo‘ldi. Shu kuni “Aeroflot” aviakompaniyasining ikkita Tu-134 samolyoti Dneprodzerjinsk, hozirgi Kamenskoye shahri yaqinida, 8400 metr balandlikda havoda to‘qnashib ketdi.

Halokat oqibatida ikki samolyot bortida bo‘lgan 178 nafar insonning barchasi halok bo‘ldi. Ulardan 94 nafari SU-7628 reysida, 84 nafari esa SU-7880 reysida bo‘lgan. Qurbonlar orasida 36 nafar bola ham bor edi. SU-7880 reysi bortida esa Toshkentning “Paxtakor” futbol jamoasining 17 nafar a’zosi bo‘lgani sababli ushbu fojia O‘zbekistonda va sobiq sovet ittifoqi hududida alohida aks-sado berdi. 

“Paxtakor” jamoasi Minskka yo‘l olgan edi 

1979 yil 11 avgust kuni “Paxtakor” futbol klubining deyarli butun jamoasi Minskka yo‘l oldi. Toshkentliklar 1979 yilgi SSSR chempionati doirasida mahalliy “Dinamo” jamoasiga qarshi uchrashuvda ishtirok etishi kerak edi. Mahalliy vaqt bilan soat 13:11 da SU-7880 reysi Donetsk aeroportidan havoga ko‘tarildi va 5700 metr balandlikka chiqdi. Samolyot bortida yetti nafar ekipaj a’zosidan tashqari 77 nafar yo‘lovchi bor edi. Ular orasida 12 nafar bola va 65 nafar katta yoshli inson, shuningdek, “Paxtakor” futbol jamoasi a’zolari ham bo‘lgan. Jamoaning ikki a’zosi mazkur safarga yo‘l olmagan. Himoyachi Anatoliy Mogilniy noma’lum sabablarga ko‘ra samolyotga chiqmagan. Jamoaning massajchisi Anatoliy Dvornikov esa parvozga kechikkan. Mogilniyning o‘rniga yarim himoyachi Mixail An samolyotga chiqqan. Dastlab u oyog‘idagi jarohat sabab mazkur safarda bo‘lmasligi kerak edi. Biroq jamoadoshlari uni Minskka borishga ko‘ndirgan. Jamoa bosh murabbiyi Oleg Bazilevich esa fojiaga uchragan samolyotda bo‘lmagan. U bir kun avval rafiqasi va o‘g‘lini ko‘rish uchun Sochiga uchib ketgan, keyin esa Minskda jamoaga qo‘shilishi kerak edi.

To‘qnashuvdan oldingi so‘nggi daqiqalar

Fojiaga yaqin daqiqalarda ikki samolyot ham belgilangan yo‘nalishlar bo‘ylab harakatlanayotgan bo‘lgan. Keyinchalik ulardan biri chap tomonga 4 kilometrga, ikkinchisi esa 500 metrga og‘gani aniqlandi. Soat 13:35 va 13:38 oralig‘ida ikki samolyot ham birin-ketin radar ekranlaridan yo‘qolgan.

Soat 13:37 da Dnepropetrovsk aviatsiya birlashmasiga tegishli An-2 samolyoti kapitani Igor Chernov Xarkov boshqaruv markazi bilan bog‘lanib, osmondan qandaydir narsalar tushayotganini xabar qilgan. U bir necha daqiqadan keyin yana dispetcher bilan aloqaga chiqib, Kurilovka qishlog‘i hududida samolyot qismlarining qulab tushayotganini aytgan. Uning taxminicha, bu Tu-134 samolyoti bo‘lgan.

Soat 13:35:38 da, ya’ni yer bilan so‘nggi marta aloqa qilinganidan 1 daqiqa 5 soniya o‘tgach, Belarus Tu-134 samolyoti, ya’ni 65735 bort raqamli layner, Moldaviya Tu-134 samolyoti – 65816 bort raqamli layner bilan havoda to‘qnashgan. To‘qnashuv 8400 metr balandlikda sodir bo‘lgan. Zarba shu qadar kuchli bo‘lgan-ki, ikki samolyot ham jiddiy shikastlanib, havoda parchalana boshlagan.

To‘qnashuv paytida Belarus samolyotining o‘ng qanoti Moldaviya samolyoti kabinasining old qismiga zarba bergan. Oqibatda to‘rt nafar uchuvchining barchasi halok bo‘lgan. Moldaviya samolyotining o‘ng qanotining bir qismi uzilib, uning bo‘laklari o‘ng dvigatelga kirib ketgan.

“Paxtakor” jamoasi a’zolari bo‘lgan Belarus Tu-134 samolyoti Kurilovka qishlog‘idan taxminan ikki kilometr shimoli-sharqda halokatga uchragan.

Moldaviya samolyotining fyuzelyajining o‘rta qismi va qanotining markaziy qismi Kurilovkadan 3,5 kilometr janubi-sharqda yerga tushgan. Samolyotning ayrim qismlari Dnepr daryosi bo‘yidan, hatto o‘ng qo‘nish shassisi esa daryoning o‘zidan topilgan. Samolyotning qolgan qismlari – qanot, dum va burin bo‘laklari Kurilovka, Nikolayevka va Yelizavetovka qishloqlari hududida katta maydonga sochilib ketgan. Vayronalar tarqalgan hududning umumiy maydoni taxminan 16 kilometrga 3 kilometrni tashkil etgan.

Ikki samolyot bortida bo‘lgan 178 nafar insonning barchasi halok bo‘lgan. Ular orasida 36 nafar bola va “Paxtakor” futbol jamoasining 17 nafar a’zosi ham bo‘lgan.

Fojia sababi nima edi?

Tergov va texnik ekspertiza jarayonida ikki samolyotda ham to‘qnashuvdan oldin portlash yoki yong‘in bo‘lmagani aniqlangan. Samolyotlarning texnik jihozlari ishlayotgan bo‘lgan. Ikki laynerning ham parvoz og‘irligi va muvozanati belgilangan me’yorlar doirasida ekani qayd etilgan. Shuningdek, o‘sha kuni mazkur hududda havo sharlari uchirilmagan, harbiy mashg‘ulotlar ham o‘tkazilmagan.

Samolyotlarga texnik xizmat ko‘rsatish jarayonida ham halokatga olib kelishi mumkin bo‘lgan jiddiy nuqsonlar aniqlanmagan. Texnik xizmat ko‘rsatish belgilangan qoidalar asosida amalga oshirilgan. Voronej va Donetsk aeroportlarida samolyotlarni yuklash, yoqilg‘i bilan ta’minlash yoki muvozanatlash bilan bog‘liq qoidabuzarliklar qayd etilmagan.

Bortlarda taqiqlangan yoki favqulodda vaziyatga olib kelishi mumkin bo‘lgan buyumlar ham topilmagan. Havo harakatini boshqarish, radiotexnika, navigatsiya va aloqa jihozlarining holati ham fojiaga sabab bo‘lgan, deb hisoblanmagan. Komissiya ikki samolyot ekipajlarining kasbiy tayyorgarligi darajasini ham halokat sababi sifatida ko‘rsatmagan. Tekshiruv natijasida asosiy sabab sifatida havo harakatini boshqarishdagi xatolar ko‘rsatilgan.

Komissiya xulosasiga ko‘ra, soat 13:34:24 da dispetcher V.A. Sumskiy 65735-reys ekipajiga 9000 metr balandlikka ko‘tarilish bo‘yicha buyruq berishni boshlagan. Uning gapi orasida “735-chi, siz 9 ni olasiz, Dneprodzerjinsk ustidan kesishgan 8400...” mazmunidagi ko‘rsatma bo‘lgan.

Biroq soat 13:34:27 da boshqa samolyot bilan aloqaga urinish paytida radioefirdagi xabarlar bir-birining ustiga tushgan. Shu vaqtda 9600 metr balandlikka ko‘tarilish buyrug‘ini olgan O‘zbekiston Fuqaro aviatsiyasi boshqarmasiga tegishli Il-62 samolyoti ekipaji ham efirda bo‘lgan.

Ekspertlar tahliliga ko‘ra, “Dneprodzerjinsk ustidan kesishgan 8400” degan xabarning oxirgi qismi aynan O‘zbekiston Il-62 samolyoti ekipaji tomonidan eshitilgan va noto‘g‘ri tushunilgan. Ya’ni “Tushundim, 676-chi, 8400” mazmunidagi xabar Belarus Tu-134 samolyotidan emas, balki O‘zbekiston Il-62 samolyotidan kelgan.

Vaziyatning yana bir muhim omili radioefirdagi yuklama juda yuqori bo‘lgani edi. Halokatdan oldingi bir necha daqiqa davomida radioaloqa keskin ko‘paygan va natijada bir nechta xabarlar bir vaqtning o‘zida efirga chiqib, bir-birini to‘sib qo‘ygan.

Dispetcher Sumskiyning asosiy xatosi esa tushunarsiz javob olganidan keyin uni qayta tekshirmagani bo‘lgan. Ayniqsa, javobda samolyotning chaqiruv belgisi aniq aytilmagan bo‘lsa-da, dispetcher 65735-reys ekipaji buyruqni to‘g‘ri tushungan-tushunmaganini qayta so‘ramagan. Shu bilan birga, o‘sha paytda dispetcher vazifasini bajarayotgan parvoz direktori ish joyida bo‘lmagani ham xavfli vaziyatning oldini olish imkoniyatini pasaytirgan.

Dispetcherlar sud qilindi

Komissiya yakuniy xulosada fojiaga Janubi-g‘arbiy sektor dispetcheri va dispetcher-instruktorning parvoz eshelonlarini belgilash, samolyotlar o‘rtasida belgilangan oraliqni ta’minlash hamda radioaloqa frazeologiyasi qoidalariga rioya qilish borasidagi xatolari sabab bo‘lganini qayd etgan.

Halokatdan to‘qqiz oy o‘tgach, sud jarayoni bo‘lib o‘tgan. Unda dispetcherlar Nikolay Jukovskiy va Vladimir Sumskiy 15 yildan ozodlikdan mahrum qilish jazosiga hukm qilingan. Vladimir Sumskiy jazoning 6,5 yilini o‘taganidan so‘ng, 1986 yilda yaxshi xulqi uchun ozod qilingan. 2005 yildagi ma’lumotlarga ko‘ra, u Xarkov shahrida yashagan.

Jukovskiy haqida esa “Paxtakor”ning sobiq futbolchisi To‘lagan Isoqov uni jazosini o‘tab bo‘lganidan keyin tabiiy o‘lim bilan vafot etganini aytgan. Smena boshlig‘i Sergey Sergeyevning sudga tortilgan yoki tortilmagani haqida aniq ma’lumotlar yo‘q. Faqat uning qamoq jazosiga hukm qilinmagani ma’lum. 

“Paxtakor” xotirasi 

1979 yil 11 avgustdagi fojia Toshkent va butun O‘zbekiston futboli tarixida o‘chmas iz qoldirdi. Bir samolyotda butun bir futbol jamoasining deyarli to‘liq tarkibi hayotdan ko‘z yumgani ushbu halokatni oddiy aviatsiya fojiasidan ko‘ra yanada og‘irroq voqeaga aylantirdi.

“Paxtakor” futbolchilari Minskka navbatdagi chempionat uchrashuvida ishtirok etish uchun yo‘l olgan edi. Ular orasida futbolchilar, jamoa xodimlari va mutaxassislar bor edi. Bir necha soatdan keyin esa ularning barchasi tarixda qolgan eng og‘ir fojialardan birining qurboniga aylandi. Dneprodzerjinsk ustidagi ushbu halokat 2021 yil holatiga ko‘ra Tu-134 samolyoti tarixidagi eng yirik halokat bo‘lib qolgan. Shuningdek, u sodir bo‘lgan paytda SSSR hududidagi eng yirik aviatsiya fojialaridan biri edi.

Oradan o‘nlab yillar o‘tganiga qaramay, 11 avgust sanasi “Paxtakor” va o‘zbek futboli tarixida eng og‘ir kunlardan biri sifatida xotirlanadi. O‘sha kuni halok bo‘lgan 17 nafar “Paxtakor” a’zosi nomi esa O‘zbekiston futboli tarixida abadiy qoldi.
Bugun, 11 avgust – ushbu fojiaga 47 yil to‘lgan sanada “Paxtakor” OFK Elit Chempionlar ligasi asosiy bosqichiga yo‘l olish uchun hal qiluvchi bahsda Iordaniyaning “Al Hussayn” jamoasiga qarshi maydonga tushadi.

Tarixiy va ramziy kunga to‘g‘ri kelgan mazkur uchrashuvda muxlislar “sherlar”dan munosib o‘yin, matonat va eng muhimi, g‘alabani kutmoqda. Bir vaqtlar osmonda uzilgan “Paxtakor” taqdiri bugun maydonda davom etadi.