Investorlarga shunchaki va’da emas, real sud kafolati kerak – Davronbek Axmatov

“Agar mustaqil va xolis sud, zarur huquqiy himoya bo‘lmasa, berilgan va’dalar shunchaki qog‘ozda qolib ketaveradi. Xulosa qilganda, barcha islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish va iqtisodiyotni yanada rivojlantirish uchun bizga avvalo mustaqil sud va protsessual huquqlari teng advokatlar kerak”. Bu fikrlar 20 yillik advokatlik tajribasiga ega, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Jamoatchilik kengashi a’zosi Davronbek Axmatovga tegishli.

Shavkat Mirziyoyevning tadbirkorlar bilan an’anaviy ochiq muloqoti oldidan QALAMPIR.UZ navbatdagi eksklyuziv suhbatni taqdim etadi. Davlat rahbarining avgust oyida o‘tkaziladigan oltinchi ochiq muloqoti arafasida tashkil etilgan ushbu intervyuda Advokatlar va yuridik konsultantlar uyushmasi raisi Davronbek Axmatov o‘z mulohazalari bilan o‘rtoqlashdi. U bilan mamlakatda investitsiya va biznes muhitini yaxshilash, mulk daxlsizligini ta’minlash, sud-huquq tizimidagi raqamlashuv hamda yuridik xizmatlar bozoridagi global trendlar haqida suhbatlashdik.

Mustaqil sud tizimi va protsessual huquqlari teng advokatlar islohotlarning kafolati

Biznes uchun eng birinchi navbatda nima kerak? Albatta, mulk va biznes egasining xavfsizligini ta’minlaydigan huquqiy kafolatlar! Chunki bunday kafolatlar mavjud bo‘lgan va amalda to‘liq ishlaydigan davlatgagina xorijiy va mahalliy investorlar ishonch bilan sarmoya kiritadi.
Bunday kafolatlar amaldagi qonunchiligimizda bor. Lekin, mustaqil va xolis sud, zarur huquqiy himoya bo‘lmasa, bu va’dalar shunchaki qog‘ozda qolib ketaveradi. Berilgan kafolatlarning o‘z vaqtida va lozim darajada realizatsiya qilinishining huquqiy mexanizmi baribir sudga borib taqaladi. Sudda esa prokuror va davlat organlari bilan bir xil, teng huquqlarga ega bo‘lgan biznes himoyachilari – advokatlar hamda huquqshunoslar turishi lozim.
Xulosa qilganda, barcha islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish va iqtisodiyotni yanada rivojlantirish uchun bizga avvalo mustaqil sud va protsessual huquqlari teng advokatlar kerak.

Biznesning haqiqiy himoyachisi sifatida advokatlarning rolini oshirish bo‘yicha katta qadam qo‘yildi

Men o‘z tajribamga tayanib aytishim mumkinki, so‘nggi bir necha yil ichida O‘zbekistonda sud-huquq tizimida, ayniqsa yuridik biznesda juda katta o‘zgarishlar bo‘ldi, uning jozibadorligi jadal o‘sdi. Bu nafaqat yangi qonunlar va qarorlar qabul qilinganida, balki davlat bilan fuqaro, davlat bilan biznes o‘rtasidagi munosabatning umuman yangi bosqichga ko‘tarilayotganligida ko‘rinadi. Shu o‘zgarishlarning eng muhimlarini aytib o‘tishni lozim deb bilaman.

Avvalo, yosh yuristlarning kasb tanlashi, unga bo‘lgan talabi va qarashi tubdan o‘zgardi. Ilgari eng iqtidorli huquqshunos bitiruvchilar ko‘proq prokuratura yoki sud tizimida ishlashni, xususan sudya yoki prokuror bo‘lishni afzal ko‘rardi. Chunki barqaror maosh, ijtimoiy kafolat va martaba nufuzi muhim edi. Bugun esa ahvol boshqacha, oliy yuridik ta’lim bitiruvchilarining aksariyati yuridik biznesni tanlamoqda. Buning natijasi sifatida 2023 yildan boshlab advokatlik faoliyatini boshlash uchun talab qilinadigan ikki yillik staj bekor qilindi, huquqshunoslik yo‘nalishi bo‘yicha bitiruvchi kurs talabalariga advokat yordamchisi bo‘lib ishlash huquqi berildi, e-advokat.uz platformasi orqali esa kasbga kirish ancha osonlashdi. Shu bilan birga, xalqaro va yirik mahalliy yuridik firmalarda ishlaydigan yosh huquqshunoslarning maoshi davlat tizimidagilarga nisbatan ancha yuqori bo‘lib bormoqda. Mana shu ikkita sabab, ya’ni kasbga kirishning osonlashuvi va yuqoriroq daromad eng iste’dodli yoshlarni asta-sekin xususiy yuridik biznes tomon burib qo‘ydi.

Milliy yuridik bozorimizda yangi, yosh advokatlik firmalarining ko‘payishi bilan birga, yuridik xizmatlar bozorida raqobat ham kuchaydi. Buni aniq ko‘rsatadigan narsa – Chambers and Partners, Legal 500, IFLR1000 kabi nufuzli xalqaro reyting agentliklari baholayotgan O‘zbekiston yuridik firmalari sonining jadal ortishi va reytingda yuqori darajalarni olayotganligi, xususan Tier, Band 1, 2, 3 darajalarda yuqorilab borayotganligidir. Bugungi kunda Dentons, PraeLegal Uzbekistan, GRATA International, Azizov & Partners, Kosta Legal va boshqa shu kabi firmalar muntazam ravishda bu reytinglarda o‘rin olmoqda, ayrimlari esa Legal 500 Hall of Fame maqomiga ega bo‘lgan mutaxassislarni ham o‘z safiga qo‘shgan. Bu faqat maqtanish uchun emas, xorijiy investor O‘zbekistonda o‘ziga malakali, xalqaro darajadagi yuridik sherik topa olishi mumkinligini ko‘rsatadi, bu esa mamlakatning investitsion jozibadorligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi.

Shuningdek, advokatning tadbirkorlik va iqtisodiy sohadagi roli ham kengaydi. 2024 yil 21 fevraldagi O‘RQ-911-son qonunga ko‘ra, fuqarolik va iqtisodiy sud ishlari bo‘yicha litsenziyaga ega advokatlar endi sud boshqaruvchisi sifatida ham ishlashi mumkin. Bu ularga bankrotlik jarayonining turli bosqichlarida – kuzatuv, sanatsiya, tashqi boshqaruvda rasman ishtirok etish imkonini berdi va advokatura bilan tadbirkorlik manfaatlari orasidagi aloqani yanada mustahkamladi.

Biznesga tanlash huquqi berildi: Nizolarni faqat davlat sudida emas, mustaqil arbitraj va hakamlik sudlarida ham hal qilish mumkin

Raqobat kuchayishi bilan birga, nizolarni sudgacha yoki suddan tashqarida hal qilish yo‘llari ham rivojlandi. Davlat sudlari bilan bir qatorda xalqaro tijorat arbitraj sudlari tashkil etilib, biznesga tanlash imkoniyati berildi. Shu maqsadda O‘zbekiston Respublikasining “Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risida”gi Qonuni qabul qilindi.

O‘zbekiston Savdo-sanoat palatasi huzurida tashkil etilgan Xalqaro tijorat arbitraj sudi (XTAS) va shu palata huzuridagi Hakamlik sudi yillar davomida iqtisodiy nizolarni maxfiy, tezkor va tejamli tarzda hal qilib kelmoqda. Xorijiy investorlar bilan bog‘liq nizolarni xalqaro standartlar asosida, xorijiy arbitrlar ishtirokida ko‘rib chiqish imkonini kengaytirish uchun esa Savdo-sanoat palatasi huzurida Toshkent xalqaro arbitraj markazi (TIAC) tashkil etildi. Prezident qarori bilan tashkil etilayotgan Toshkent xalqaro moliya Markazida alohida Ingliz huquqi amalda bo‘ladigan yurisdiksiyaning va Xalqaro tijorat arbitraj sudining tashkil etilishi islohotlarning bevosita natijasi hisoblanadi.

Xuddi shunday, 2018 yildagi “Mediatsiya to‘g‘risida”gi qonundan keyin Professional mediatorlar reyestri yo‘lga qo‘yildi. unga kiritilish bepul va sodda, reyestr esa hududiy adliya boshqarmalari hamda Adliya vazirligining veb-saytida ochiq joylashtirilgan. Demak, endi tadbirkor yoki fuqaro nizoni faqat sud orqali emas, arbitraj yoki mediatsiya orqali ham hal qilishi mumkin, bu esa sudlarning yukini kamaytirib, nizoni tezroq yakunlashga yordam beradi.
Nizoni hal qilish yo‘llarining ko‘payishi bilan bir qatorda, yuridik yordam ko‘rsatuvchi tuzilmalar ham ko‘paydi. Advokatlik byurolari, firmalari va advokatlar hay’atlarini ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi soddalashtirildi, yuridik maslahatxonalarni esa endi hududiy adliya organlari hisobga oladi.Natijada poytaxtdan tashqarida ham odamlar malakali yuridik yordamga kirish imkoniga ega bo‘lmoqda.

Tuzilmalar ko‘payishi bilan birga, advokatning sud jarayonidagi rolini kuchaytiruvchi qonuniy o‘zgarish ham kiritilmoqda – bu, ehtimol, jinoiy ishlarda tomonlar tengligini ta’minlashga qaratilgan eng katta yangilikdir. 2026 yil iyul oyida Qonunchilik palatasida qabul qilingan qonun loyihasiga ko‘ra, jinoyat ishi endi faqat ayblov xulosasi bilan emas, balki himoyachining yozma fikri bilan birga sudga taqdim etiladi. Advokatga tergov tugagandan keyin besh kun ichida o‘z “himoya fikri”ni tayyorlash va taqdim etish huquqi beriladi. Boshqacha aytganda, endi sudya faqat prokurorning xulosasini emas, advokatning ham rasmiy yozma fikrini o‘qib, keyin qaror chiqaradi.

Advokatning rolini kuchaytirish bilan birga, davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish sohasida shaffoflik muhiti yaratildi. 2023 yildagi alohida qonun va Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 21 noyabrdagi “Yuridik yordam” axborot tizimi (e-advokat.uz) orqali inson omilisiz, tasodifiy tarzda tanlanadi. Ilgari bu ko‘proq ma’muriy tayinlashga o‘xshagan bo‘lsa, endi advokatlar o‘rtasida ochiq va hamma ko‘rib tura oladigan yagona tizim bor. 2024 yildan boshlab bu tizim faqat jinoiy ishlar bilan cheklanmay, fuqarolik va ma’muriy ishlarni ham qamrab oldi.

Sudlarning raqamlashuvi – korrupsiya va inson omilini cheklashdagi eng katta islohotdir

Yuridik yordamning raqamlashuvi sud tizimining o‘zida ham ro‘y bermoqda. Hozirda mavjud bo‘lgan “E-SUD” elektron sudlov tizimi fuqarolik va iqtisodiy sudlarda elektron hujjat aylanishi va sud statistikasini yuritishni ta’minlaydi.

2025 yil 21 avgust kuni imzolangan PF-140-son farmon sudlarda sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etishni belgilab berdi, PF-141-son farmon esa Sudyalar oliy maktabi o‘rnida Odil sudlov akademiyasini tashkil etdi. bu yangi avlod sudyalarni tayyorlash tizimini tubdan o‘zgartirishga qaratilgan. Rasmiy ma’lumotlar bilan tanishish uchun O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi (sud.uz), Sudyalar oliy kengashi (sudyalaroliykengashi.uz), Bosh prokuratura va Advokatlar palatasining veb-saytlari, shuningdek e-advokat.uz ochiq manba sifatida xizmat qiladi. Sudlarning raqamlashuvi bilan birga, sudlov sifatining o‘zi ham o‘zgarayotganini ko‘rsatuvchi raqamlar bor. Masalan, rasmiy e’lon qilingan ma’lumotga ko‘ra, 2025 yilda jinoyat sudlari tomonidan 422 ta oqlov hukmi chiqarilgan.

Prezident bilan har bir uchrashuv – biznes uchun rivojlanishning yangi davrini boshlaydi

Prezident bilan har bir uchrashuvdan keyin, bir necha kun ichida ko‘tarilgan masalalar bo‘yicha Prezident Farmoni qabul qilinadi, barcha masalalarga huquqiy yechim beriladi va islohotlarning yangi bosqichi boshlab beriladi.

Men advokat sifatida bir necha yil davomida turli uchrashuvlarda tadbirkorlar mulkini noqonuniy xatarlardan himoya qilish, garovga qo‘yilgan mol-mulkni adolatli sotish tartibi, soliq jinoyatlari bo‘yicha javobgarlik chegaralarini aniqlashtirish, ijara bilan bog‘liq qonunchilikni qayta ko‘rib chiqish va sud-huquq sohasi kabi masalalarni ko‘targanman. Xursandchilik bilan aytishim mumkinki, bu takliflarning katta qismi keyingi farmonlarga kiritildi va bevosita tadbirkorlarga yengillik yaratdi.

Yuridik biznesda yaqin yillardagi trend va chaqiriqlar

O‘z sohamga kelsak, keyingi 3–5 yilda eng katta o‘zgarishlar Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish jarayoni bilan bog‘liq bo‘ladi, deb o‘ylayman. Bu xalqaro savdo va investitsiya nizolariga ixtisoslashgan advokatlarga, transchegaraviy shartnomalar va xalqaro arbitrajga talabning keskin oshishiga olib keladi. Shu bilan birga, sud tizimida sun’iy intellekt texnologiyalarining joriy etilishi, elektron sudlov tizimining kengayishi advokatlik amaliyotini ham o‘zgartiradi – kelajakda raqamli ko‘nikmalarga ega bo‘lmagan yurist raqobatda orqada qolishi mumkin.

Ta’kidlash joizki, yuridik xizmatlar bozori juda jadal sur’atlarda o‘zgarib bormoqda. Hozirda top-klassik yuridik firmalar oldida jiddiy transformatsiya masalalari turibdi. Natijada o‘z-o‘zidan yuridik biznesda o‘yin qoidalari o‘zgaryapti: yangi yuzlar, yulduzlar va o‘yin qoidalarini o‘zgartiradigan, klassik firmalarga raqobatchi bo‘lgan yosh va progressiv firmalar o‘yinga kirmoqda. Bu masala mamlakatimizda yuridik biznesning jozibadorligi oxirgi 7–8 yilda bir necha barobar oshganligi, sun’iy intellektning ijtimoiy hayotga, davlat boshqaruvi va biznesga jadal kirib kelgani bilan baholanadi.

Bugungi kunda biznes uchun investitsion loyiha va bitimlarga an’anaviy yuridik hamrohlik qilish, sud nizolarini yuritish yoki shartnomalar va hujjatlarni tayyorlash, M&A, Banking & Finance, Energy, Infrastructure, Corporate kabi sohalardagi yuridik hamrohlikning o‘zigina yetarli emas. Sun’iy intellekt, raqamli iqtisodiyot va transchegaraviy biznesning rivojlanishi yuridik amaliyotning mutlaqo yangi yo‘nalishlarini shakllantirmoqda.

Eng istiqbolli yo‘nalishlardan biri – AI Law & AI Governance, ya’ni sun’iy intellektni joriy etish jarayonlariga huquqiy jihatdan hamrohlik qilishdir. Bu yo‘nalish javobgarlik, ma’lumotlardan foydalanish, intellektual mulk va kompaniyalarning ichki siyosatlariga oid masalalarni qamrab oladi. Shuningdek, Data Protection va Cybersecurity Law – ma’lumotlarni himoya qilish va kiberxavfsizlik huquqi ham jadal rivojlanmoqda. Ma’lumotlarning sizib chiqishi, kiberhujumlar va bulutli texnologiyalardan foydalanish biznes uchun nafaqat texnik, balki jiddiy huquqiy xavflarni ham yuzaga keltiradi.

Yana bir muhim yo‘nalish – Digital Assets & FinTech bo‘lib, u raqamli aktivlar, to‘lov texnologiyalari, blokcheyn loyihalari va smart-shartnomalarni huquqiy tartibga solish masalalarini o‘z ichiga oladi. Digital Forensics, Corporate Investigations va Asset Tracing – raqamli tekshiruvlar, korporativ surishtiruvlar, yashirin aktivlarni aniqlash va elektron dalillarni to‘plash xizmatlariga ham talab ortib bormoqda. Ayniqsa, bunday vositalar xalqaro tijorat nizolari, bankrotlik ishlari, sud va arbitraj qarorlarini ijro etish jarayonlarida juda muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Shu bilan birga, Sanctions & Geopolitical Risk – sanksiyalar va geosiyosiy xavflar bilan bog‘liq huquqiy xizmatlar ham alohida amaliyot sifatida shakllanmoqda. U kontragentlarni tekshirish, sanksiya cheklovlari, xalqaro to‘lovlar, eksport nazorati va transchegaraviy ta’minot zanjirlari bilan bog‘liq xavflarni qamrab oladi.

Shunday qilib, yuridik kasb asta-sekin an’anaviy “huquqiy muammoni hal qilish” modelidan huquqiy va biznes xavflarini kompleks boshqarish modeliga o‘tmoqda. O‘zbekiston yuridik xizmatlar bozori uchun bu juda katta imkoniyatlarni ochadi. Yaqin kelajakda yuridik firmalarning raqobatdagi ustunligi nafaqat qonunchilikni mukammal bilish, balki huquq, texnologiyalar, ma’lumotlar, tekshiruvlar va xalqaro ekspertizani biznes uchun yagona kompleks xizmatga birlashtira olish qobiliyati bilan belgilanadi.