“Çaqimçilar mamlakati”: Turkmaniston IIVning maxfiy agentlar tarmoği qanday işlaydi?

Yuzlab Turkmaniston fuqarolari politsiyaning ştatsiz xabarçilari va agentlari hisoblanadi. Jinoyat qidiruv boşqarmasi xodimlari, ayğoqçilar haqidagi filmlardagidek, ularni yollaydi va köpinça ularning işi uçun haq tölaydi, evaziga esa jinoyat sodir etişga moyil odamlar haqida ma’lumot oladi. Agentlar özlariga operativ taxalluslar tanlaydi, ular taqdim etadigan ma’lumotlar esa har qanday mavzuga tegişli bölişi mumkin: kimdir taqiqlangan tramadol preparatini tarqatadi yoki keçalari mayda öğrilik qiladi, kimdir odamlarni qimor öyinlariga jalb qiladi yoki fohişalik bilan şuğullanadi. Quyida Turkmaniston IIVning maxfiy agentlar tarmoği qanday işlaşi haqida söz boradi.

“Çapik”, “Gazak”, “Julge”, “Gamiş”, “Venom”: politsiyaning uşbu va boşqa maxfiy ismlarga ega agentlari mahalladagi qöşni, hurmatli hamkasb yoki hovlidagi tijorat dökoni sotuvçisi bölib çiqişi mumkin. Ular suhbatlarni eşitadi, muloqot doirasini örganadi, keyin esa ma’lumotlarni xonadonlarda öz kuratorlariga batafsil yetkazadi. 

Döst sudda bilinadi

“Rahim Bayramovni norasmiy hamkorlikka jalb qiliş böyiça işlab çiqilgan reja doirasida politsiya bölimi huzuridagi jamoat tartibini saqlaş markazida u bilan suhbat ötkazilganini uşbu axborot xati orqali ma’lum qilaman.

Bayramov öz hayoti va muloqot doirasi haqida sözlab berdi. U *** fuqarosi öz öynaşi va boşqalarni onlayn qimor öyinlariga jalb qilişini ma’lum qildi.

Politsiya xodimlari bilan norasmiy aloqani saqlab turiş taklifini u zudlik bilan qabul qildi, rozilik haqida tilxat yozib berdi va öziga “Gamiş” taxallusini tanladi. Aytib ötilgan fuqaroning böliş joylari, maşğulotlari, muloqot doirasi, yaşaş vositalari manbalari va operativ qiziqiş uyğotadigan odatlarini aniqlaş, şuningdek, uning ğarazli faoliyatini aniqlaş maqsadida agentga qiziqtirgan ma’lumotlarni yiğiş böyiça tegişli topşiriqlar berildi”.

Bu kabi şakllantirilgan bir neça önlab hujjatlar “turkmen.news” ixtiyoriga kelib tuşgan. Bu – faqatgina 2023-2024 yillar uçun va ularni Turkmaniston IIV Jinoyat qidiruv boşqarmasi xodimlari topşirgan. Rahbariyatga u yoki bu fuqaroni nega yollaşmoqçi ekanliklarini izohlab, ular undan olingan va tekşirilgan ma’lumotlar haqida sözlab beradi. Rejalardan söng yollaşning özi boşlanadi: bölajak agent suhbatga taklif qilinadi, u özi haqidagi ma’lumotlar va öşa zahotiyoq tanişlaridan biri haqida yangi körgazmalar bilan mamnuniyat bilan örtoqlaşadi. “Taqiqlangan onlayn öyinlarga jalb qiladi”, “biznesga sarmoya kiritiş bahonasida fuqarolardan öz ehtiyojlari uçun pul undiradi”, “avtomobil öğriliklari bilan şuğullanadi”.

Keyin agentga hamkorlik davridagi xulq-atvor qoidalari, şoşilinç aloqa usullari va fitnaga qat’iy rioya qiliş zarurati haqida yöriqnoma beriladi. Agentlar bilan uçraşuvlar belgilangan joylarda oyiga ikki marta ötkaziladi.

Hujjatlar voqeani sözlab beradigan tartibda uning mantiği kam. Politsiyaga firibgarlar va öğrilarni darhol aytib beradigan va politsiyaning özi közdan qoçirgan bu qanday iste’dodli fuqarolar va nega ular bu bilimlari bilan avvalroq, birinçi ma’lumot bilan birga yoki umuman öz taşabbuslari bilan örtoqlaşmagan?

“Agar Turkmanistonda politsiyaçilar agentlarni butun dunyoda bölganidek yollaydi, deb tasavvur qilinsa, juda köp mantiq paydo böladi. Avval ularning özlarini biror bir huquqbuzarlikda uşlaşadi, keyin esa bitim taklif qilişadi: sen bizni tanişlaring haqidagi çaqimçiliklar bilan muntazam ravişda ta’minlab turasan, biz esa sening qonun bilan boğliq öz muammolaringga köz yumamiz. Reja iş berişi uçun bir martalik huquqbuzarni emas, balki tegişli muhitdagi odamni yollaş kerak”, deyiladi maqolada.

Qayd etilişiça, ba’zida bunday “hamkorlik” şu darajagaça rivojlanadiki, politsiyaning özi jinoyatlar taşkilotçisiga aylanadi. Masalan, Turkmanobodda şunday bölgan: u yerda huquq-tartibot organlari xodimlari qöşmaçilik bilan şuğullanadi, bu hatto boşqa jinoyatlarni oçiş uçun emas, balki pora undiriş maqsadida qilinadi.

Biroq hujjatlarga asoslanilsa, ayrim fuqarolar politsiya bilan muloqotni birinçi bölib boşlagan, ularning körsatmalarini esa amaldagi agentlar qayta tekşirgan. Informatorlar qaysi işlarni oçişga yordam beradi?

Aldangan umidlar

Turkman politsiyasi tomonidan agentlar yordamida oçilgan barça işlarning teng yarmidan köpi ikkita yirik kategoriyaga bölinadi. Birinçisi – firibgarlik va qimor öyinlariga jalb qiliş haqidagi işlar.

Masalan, Aşxobodda yaşovçi 25 yoşli fuqaro işlaşga ketişni rejalaştirayotgan yurtdoşlariga çipta sotib oliş va viza oliş böyiça xizmatlarni taklif qilgan. U ulardan pul yiğgan, ammo keyin va’dalarni bajarişni orqaga surgan, keyin esa göyoki nimadir öxşamaganini aytgan yoki umuman ğoyib bölgan: uning mijozlari pullarini qaytib körmagan.

2023 yil boşida ma’lumotni olgaç, politsiyaçilar tafsilotlarni tekşiriş uçun agentni yuborgan va jinoyat işi uçun materiallar yiğgan.

Poytaxtlik ikki opa-singil esa ulgurji savdo biznesiga sarmoya kiritişni taklif qilgan, ammo jabrlanuvçilar na foyda va na investitsiyalarning özini olgan. Ularning sxemasini aldangan hamkorlardan kimdir emas, balki politsiya agenti oçgan. Firibgarlik böyiça barça işlarning kölami deyarli bir xil: bu bir turdagi “kiçik biznes” va “xususiy tadbirkorlik”. “Turkmen.news” ixtiyoridagi arxivda uluşdorlarni ommaviy aldaş bilan boğliq işlar uçramaydi.

Firibgarlarning tuzoğiga öz hayotini yaxşilaş imkoniyatlarini izlayotgan odamlar tuşadi. Xuddi şunday umidlar bilan, garçi soddaroq bölsa-da, boşqalar qimor öyinlariga aralaşadi. Ularda iştirok etişning özi Turkmanistonda jarima bilan jazolanadigan ma’muriy huquqbuzarlik hisoblanadi. Ma’lumotlarga köra, bunday işlarning ba’zi figurantlari şunçaki oddiy tanbeh olib, suvdan quruq çiqqan: politsiyaçilar şusiz ham minglab va ön minglab manat yutqazgan odamga rahm qilişi mumkin.

Ammo qimor öyinlari taşkilotçilariga haqiqiy ov uyuştirilgan. Ma’lumot olgaç, politsiya gumonlanuvçilar oldiga tajribali agentlarni yuborgan va ularning ötmişini: daromadlari, aloqalari, turmuş tarzini örgangan. Nihoyat, taxmin qilinayotgan taşkilotçi qölga olingan va uning qurilmalari tekşirilgan, çunki zamonaviy kontekstda kazino yoki bukmekerlik kontoralari onlayn işlaydi.

Xizmatlarning özi xorijda işlaydi, ammo Turkmanistonning tadbirkor aholisi ular uçun manatda kassalar yaratib, ularga öz hisoblarini boğlaydi va uşbu kassa orqali stavka qilgan öyinçilardan komissiya oladi. Aslida, ular öz yurtdoşlarining yutqazişlaridan pul topgan va ularning tölovlari oyiga 50 ming manatgaça yetgan.

Butunjahon soğliqni saqlaş taşkilotigk köra, qaşşoqlik – qimor qaramligiga tuşiş ehtimolini oşiradigan omillardan biri bölib, öz navbatida qaşşoqlik darajasini oşiradi. Stavka kassalari faoliyatiga çek qöyiş orqali politsiyaçilar haqiqatan ham uşbu yopiq doirani uzişga yordam beradi, firibgarlikka qarşi kuraş ham xuddi şu maqsadga xizmat qiladi. Ammo qaşşoqlik boşqa iş papkalarida ham mavjud.

Jabrlanuvçisiz jinoyatlar

Agentlar yordamida hal qilingan işlarning yana uçdan bir qismi jabrlanuvçisiz jinoyatlar deb ataladi. Bularga, masalan, qimor öyinlarida iştirok etiş (uni taşkil qilmaslik) va şaxsiy foydalaniş uçun (tarqatiş uçun emas) psixoaktiv moddalarni sotib oliş va saqlaş kiradi. Jinsiy xizmatlarni körsatiş yoki oliş, agar majburlaş bölmasa, jabrlanuvçilarga olib bormaydi. Turkmanistonda jinoyat deb hisoblangan kattalar örtasidagi rozilik asosida bir jinsli jinsiy aloqada ham jabrlanuvçilar yöq.

Şu bilan birga, “jinsiy xodimlar”ni yoki gomoseksual erkaklarni informatorlar yordamida aniqlaş firibgarlar va bukmekerlardan sal kamroq amalga oşirilgan. Bunday işlar juda köp hollarda ma’lumotdan emas, balki boşqalarning örin-joyidan tahdid sezgan “huşyor fuqarolar”ning çaqimçiligidan boşlangan. Masalan, faqat boş harflari keltirilgan Balkanabod turğuni politsiyaga boşqa bir şaharlik ustidan uning gey ekani haqida çaqimçilik xati yozgan.

Aşxobodlik Aleksandr Sarkisovni öziga xos serial çaqimçi deb hisoblaş mumkin. U mamlakatning turli mintaqalaridagi kamida ikkita jinsiy xizmat körsatuvçi xodim haqida xabar bergan. 

“Jabrlanuvçisiz jinoyatlar kategoriyasiga biz ov miltiqlarini saqlaş holatlarini ham kiritdik. Ular, albatta, qotillik quroliga aylanişi mumkin, ammo Turkmanistonda juda köp odamlar, ayniqsa qişloq joylarda, ulardan ham ov qiliş, ham ekin maydonlarini yovoyi hayvonlardan himoya qiliş uçun mutlaqo qonuniy foydalanişadi. Şunga qaramay, sönggi yillarda oddiy odamlardan miltiqlar faol ravişda olib qöyilmoqda. Kimningdir devorida ikki soploli miltiq osiğliq turgani haqidagi ma’lumotlarni politsiyada şunçalik qadrli deb hisoblaşadiki, aynan şu narsadan ba’zilar uçun çaqimçidan agentgaça bölgan mansab yöli boşlanadi”, deyiladi maqolada.

Ba’zi murakkabroq va keng kölamli jinoyatlarda yiğilgan dalillar yetarli bölmaganda, agentlar hatto gumonlanuvçilarning kameralariga ötkaziladi. “Turkmen.news” ixtiyoridagi hujjatlar orasida, masalan, yirik öğrilik böyiça işga tegişli bölgan şu haqdagi yöriqnoma mavjud. Agent tergov hibsxonasidagi xonadoşiga özining ham öxşaş jinoyatlar böyiça bir neça bor sudlanganini sözlab berişi va uning jinoiy sxemasi tafsilotlarini aniqlaş hamda şeriklarini foş qiliş uçun uni ehtiyotkorlik bilan gapga solişi kerak. “Turkmen.news”ning jazoni ijro etiş muassasasi tizimidan ötgan manbalari dastlabki tergov bosqiçida kameradoşlar haqida ham, koloniyalar va qamoqxonalardagi mahkumlarning uçdan bir qismi ma’muriyat bilan hamkorlik qilişi haqida ham tez-tez sözlab bergan. Juda kam holatlarda bunday agentlar hatto provokatsiyaga borişlari va öziga tan jarohati yetkazişlari mumkin, toki keyinçalik bunda politsiyaga kerakli odamni ayblaş mumkin bölsin. Bunday provokatsiyalar siyosiy mahbus Murat Duşemovga nisbatan ikki marta uyuştirilgan.

Ikkita yirik kategoriyadan – aldamçilik bilan boğliq jinoyatlar va jabrlanuvçisiz jinoyatlardan taşqari – psixofaol moddalarni saqlaşda ayblangan köp sonli odamlar ajralib turadi. Bu kabi işlar taxminan bukmekerlik va jinsiy xizmatlar holatlari bilan bir xil miqdorda. Har birida odam moddalarni “iste’mol qiliş va tarqatiş maqsadida” saqlagani körsatilgan. Biroq mavjud materiallarda iste’molçini emas, aynan dilerni taniş mumkin bölgan tafsilotlar yöq.

Turkman kuç işlatar tuzilmalari xodimlari umuman olganda bunday farqni ötkazmaydi, taqiqlangan moddalarga har qanday aloqadorlik esa qiynoqlar va hatto sudsiz qatl etiliş xavfini tuğdiradi. Xususan, 2025 yilning yozida Aşxobodda yonida faqat beşta psixofaol modda habdorisi bölgan Sulaymon Çoriyev ölguniça qiynoqqa solingani ma’lum bölgan. Uç yil oldin, 2023 yilning noyabr oyida, Maroda kuç işlatar tuzilmalari xodimlari etnik beluj Allamurat Xudayramovni ölguniça qiynoqqa solgan. Erkak özini qidirişayotganini bilib, politsiyaga özi borgan. Uni uç kun davomida şafqatsizlarça qiynaşgan, keyin esa murdasini qarindoşlariga qaytarişgan. Turkman diplomatlari BMTda u tramadoldan toksik zaharlaniş oqibatida vafot etganini bildirgan. Bungaça Turkmaniston Boş prokuraturasi Allamuratning yaqinlariga odam ölimi fakti böyiça jinoyat işi qözğatişni rad etgan. Boş prokuror örinbosari Rahim Otayev oilaga yozgan xatida jarohatlar “öz qöllari yetadigan joylarda joylaşgan; paydo böliş mexanizmlarini hisobga olgan holda, uşbu jarohatlarni öz qöllari bilan yetkazganlik ehtimoli istisno etilmaydi”, deb bildirgan.

“Konkret qilmişlarga munosabat turliça bölişi mumkin, ammo Turkmaniston – qamoqxona va politsiya davlati ekani faktligiça qolmoqda. Qamoqxonalarni saqlaş va yangilarini qurişga, xavfsizlik xodimlari va ştatsiz agentlarning ulkan ştatini uşlab turişga byudjet mablağlari sarflanmoqda, ammo jinoyatçilik heç qayerga yöqolmayapti. Şu bilan birga, köplab jinoyatlar qaşşoqlik va çorasizlik bilan boğliq, ularning bir qismi esa muayyan bir kimsaga zarar yetkazişi dargumon. Total nazorat va kuç işlatarlar özboşimçaligi Turkmanistonni xavfsizroq qilişga yordam bermayapti, aksinça, kuç tuzilmalari apparatiga xarajatlar ijtimoiy sohalardan pullarni tortib olmoqda, uning axloqiy usullari esa aldov va zöravonlikni rağbatlantirmoqda”, deyiladi maqolada.