Физика бўйича Нобель мукофоти ғолиби эълон қилинди

Бельгиялик Фрэнсис Ҳальцен физика бўйича 2026 йилги Нобель мукофоти лауреати бўлди. Мукофот IceCube нейтрино обсерваториясини яратишга қўшган ҳал қилувчи ҳиссаси ҳамда астрофизик келиб чиқишга эга бўлган юқори энергияли нейтриноларни кашф этгани учун берилди. Бу ҳақда Нобель қўмитаси сайтида хабар берди. 

“Фрэнсис Ҳальцен биз учун фантастик восита яратган тадқиқотчилар ва муҳандисларнинг халқаро жамоасига раҳбарлик қилди. Унинг матонати ва илмий нигоҳи астрономиянинг янги турига йўл очди”, дейди Физика бўйича Нобель қўмитаси раиси Марк Пирс.

Қўмита нейтринони “коинотдан келган арвоҳона мактублар” деб таърифлаган. IceCube нейтрино обсерваторияси Ернинг Жанубий қутбида, Антарктикадаги Амундсен-Скотт станцияси ҳудудида жойлашган. Лойиҳанинг вазифаларидан бири олис коинотдан учиб келувчи юқори энергияли нейтриноларни қидиришдан иборат.

IceCube нейтринони Антарктида музининг ичкарисига чуқур жойлаштирилган 5 мингдан ортиқ рақамли оптик модуллар ёрдамида аниқлайди. Муз қатлами орқали ўтаётганда ушбу заррачалар электр зарядига эга мюонларни ҳосил қилади, улар эса Вавилов-Черенков нурланиши деб аталувчи ҳодиса бўйича қайд этилади. Ушбу нурланиш зарядланган заррача шаффоф муҳитда шу муҳитдаги ёруғлик тарқалиш тезлигидан юқори тезликда ҳаракатланганда юзага келади. Нурланиш мюонларнинг энергияси ҳақида хулоса чиқариш имконини беради.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ физиология ва тиббиёт бўйича 2026 йилги Нобель мукофоти Карл Дайссерот, Петер Хегеманн ва Георг Нагель “нур билан бошқариладиган ион каналлари ва оптогенетикага оид кашфиётлари учун” топширилиши ҳақида хабар берилган эди. 

Нобель ҳафталиги

Кеча, 5 октябрь куни 2026 йилги Нобель мукофотлари лауреатларини эълон қилиш ҳафталиги бошланди. Ҳафталик жадвали қуйидагича:

• Физиология ва тиббиёт – душанба, 5 октябрь;
• Физика – сешанба, 6 октябрь;
• Кимё – чоршанба, 7 октябрь;
• Адабиёт – пайшанба, 8 октябрь;
• Тинчлик мукофоти – жума, 9 октябрь;
• Иқтисодиёт фанлари – душанба, 12 октябрь.

Ҳаммаси қандай бошланган эди?

Ихтирочи, тадбиркор ва бизнесмен Альфред Нобель ўз васиятида капиталини инсониятга энг катта наф келтирганлар учун мукофотларга йўналтиришни буюрган эди. Мукофот билан у энг кўп қизиққан соҳалар: физика, кимё, физиология ва тиббиёт, адабиёт ва тинчлик йўналишидаги алоҳида ютуқлар эътироф этилар эди.

Кейинчалик ушбу ғояни амалга ошириш бўйича узоқ муддатли ишлар бошланди ва 1901 йилдаёқ дастлабки Нобель мукофотлари топширилди. 1969 йилда яна бир мукофот – Швеция марказий банки томонидан ўзининг уч юз йиллик юбилейи муносабати билан таъсис этилган Альфред Нобель хотирасига бағишланган иқтисодиёт фанлари бўйича мукофот пайдо бўлди. Янги лауреатларнинг номлари ҳар йили октябрь ойида эълон қилинади.

Нобель жамғармаси уставига кўра, ҳар бир лауреат олтин медаль олади. Унинг олди томонида Альфред Нобель портрети зарб қилинган бўлиб, орқа томонининг дизайни мукофотни айнан қайси муассаса топширишига боғлиқ.

Ҳар бир диплом бетакрор санъат асари – унинг безатилишини лауреат ташкилотлар тасдиқлайди. Адабиёт соҳасидаги ҳужжат пергаментда (махсус ишлов берилган чармда) ўрта аср иллюстраторлари техникасидан фойдаланган ҳолда яратилади. Бошқа лауреатлар учун дипломлар буюртма асосида тайёрланган қўл иши қоғозида чоп этилади.

Бугунги кунда битта Нобель мукофотининг миқдори 12 миллион швед кронасига (1,2 млн доллар) тенг. Мукофот кўпи билан учта лауреат ўртасида бўлиниши мумкин.