Франция узра ёйилган ғалаён: намойишчилар нима истамоқда?

Французлар тарихан ҳукумат ва тизимга талабчан миллат, улар учун кўчага чиқиб ҳукмдорларига қарши намойишлар қилиш, сиёсий қарорларга эътироз билдириш янгилик эмас. Гўёки бўйсунмаслик, исёнкорлик уларнинг қон-қонига сингиб кетгандек.

Бугун ҳам Париж кўчалари плакатлар кўтарган, яшаш шароитлари, инфляция ва умуман мавжуд иқтисодий ҳаётдан норози инсонларга тўлиб-тошган. Бироқ одатда французча намойишлар аксар Европа мамлакатларидагидек тинч ва шунчаки кўча юришлари билан тугамайди. Бу галги норозиликлар кўлами ҳам, кўчалардаги зўравонликлар ҳам ушбу анъананинг давоми дейиш мумкин.

Мактаб ўқувчиларининг таълимдаги муаммоларга эътирозидан бошланган протестлар энди бутунбошли мамлакат ижтимоий ҳаётидаги муаммоларга қарши тус олди. Ташқаридан серҳашам, фусункор кўринувчи “французча ҳаёт тарзи” ортида турган ижтимоий тенгсизлик, яшаш харажатларининг қимматлиги, таълим ва соғлиқни сақлаш тизимидаги нуқсонлар ниҳоят отилиб чиқди.

Париж аланга ичида

17 октябрь куни Париж кўчаларида бошланган намойишлар кечга бориб тажовузкор тартибсизликларга айланиб кетди. Республика майдони ва унинг атрофидаги кўчаларда полиция кўздан ёш оқизувчи газ ва шовқинли гранаталардан фойдаланяпти, қора кийимдаги, юзларини ниқоб билан яширган гуруҳлар эса дўконлар витриналарини синдириб, савдо нуқталарини талон-торож қилмоқда. “Reuters” ахборот агентлиги хабарига кўра, айрим ҳудудларда намойишчилар полиция билан тўқнашган, кўчаларда автомобиллар ва бошқа буюмлар ёқиб юборилган.

Интернетда Париждаги тартибсизликлар ва оломоннинг қатор таниқли брендлар дўконларига ҳужумлар уюштирayotgani акс этган видеолар тарқалмоқда. “LiFO” нашри хабарларига кўра, намойишчиларнинг бир қисми Dior, Louis Vuitton, Hermès ва бошқа машҳур брендлар дўконларига ҳужум қилиб, товарларни ўғирлаб кетган. Айрим гуруҳлар вазиятдан фойдаланиб, турли савдо нуқталарига бостириб кирган ва товарларни олиб кетган. Шунингдек, ҳужумлар нафақат қимматбаҳо буюмлар дўконлари, балки техника дўконлари, нонвойхоналар ва супермаркетларда ҳам кузатилган. CELINE, Dior, Burberry ва Louis Vuitton брендларининг дўконларига ҳужумлар тасвирланган суратлар тармоқларда кенг муҳокамаларга сабаб бўлмоқда. Баъзилар буни вандализм деса, яна баъзилар ижтимоий тенгсизликдан чарчаган камбағал қатламнинг “руҳий портлаши” деб талқин қилмоқда.

Франция Ички ишлар вазири Лоран Нуньес 18 октябрь куни мамлакат бўйлаб қарийб 1 800 киши ҳибсга олинганини, уларнинг деярли ярми Парижда қўлга олинганини маълум қилди. Мамлакат миқёсида полиция ходимлари, жандармлар ва ўт ўчирувчилардан 500 нафардан ортиғи жароҳатланган. Шу билан бирга, полициянинг куч ишлатиш усуллари ҳам танқид остида қолмоқда: Ички ишлар вазирлиги 13 октябрда эълон қилган маълумотга кўра, мактаб ўқувчилари норозиликлари бошланганидан буён полиция зўравонлиги бўйича 36 та текширув иши очилган.

Қисқа қилиб айтганда, дунёда йилига энг кўп турист ташриф буюрадиган Париж кўчалари бугун яна бир бор намойишчилар ва полиция тўқнашуви, баррикадалар ҳамда ёнаётган автомобилларга тўлган.

Франция узра ёйилган ғалаён

Нафақат Париж, балки бутун Франция бугун даромадлар нотенглиги, оқсаб қолган ижтимоий соҳалар ва яшаш нархларининг қимматлашганидан норози бўлиб кўчаларга чиққан. Лимож шаҳрида тарихий ҳокимият биноси ёқиб юборилган, Марселда намойишчилар маъмурий бинога бостириб кирган, Лионда эса сайёҳлик идорасига ўт қўйилиши оқибатида зарар етган. Лилль ва Ниццада ҳам савдо нуқталарига ҳужумлар қайд этилган.

Мамлакат марказидан ғарброқда жойлашган Лимож шаҳрида юз берган воқеа намойишларнинг буткул жиловдан чиқиб кетганини кўрсатади. 17 октябрь куни ниқобли шахслар шаҳар ҳокимияти биносига ўт қўйиб юборган. XIX асрда қурилган, 1883 йилдан буён тарихий мерос объекти сифатида муҳофаза қилинган ушбу бино икки жаҳон урушини бошдан кечирган бўлса-да, тартибсизликлар вақтида жиддий зарар кўрди. Бинонинг 43 метрли соат минораси қулаб тушган, интернетда тарқалган суратларда иншоотнинг катта қисми вайрон бўлгани тасвирланган. Шаҳар мери Гийом Герен ҳужум олдиндан режалаштирилган бўлиши мумкинлигини таъкидламоқда.

“Кечаги шаҳар ҳокимиятига қилинган ҳужум ортидаги логистика, ташкилий ишлар, олдиндан режалаштирилганини кўриб, қабул қила олмаяпман. Мамлакатнинг аҳволи ёмон, бу мамлакатнинг аҳволи жуда ёмон ва буни сизга провинциядаги кичик бир шаҳар мери айтмоқда”, дейди у.

Маҳаллий аҳоли учун бу нафақат давлат биносига қилинган ҳужум, балки шаҳар тарихининг муҳим қисмига етказилган зарар ҳам бўлди. Франция матбуоти хабарларида ҳодиса 2019 йилда Париждаги Нотр-Дам соборида юз берган ёнғин билан қиёсланмоқда.

Марселда ҳам тартибсизликлар авжида. Намойишчилар шаҳар ҳокимияти биносига бостириб кириб, унинг деворларига турли ёзувлар қолдирган. Бир гуруҳ намойишчилар шаҳарда жойлашган савдо мажмуаларига ҳужум уюштирган. Лионда эса шаҳарнинг сайёҳлик идораси ёқиб юборилган.

Маълумотларга кўра, Лилль шаҳрида ҳам савдо нуқталарига ҳужумлар содир этилган. Шаҳар мери Арно Деланднинг маълум қилишича, шахслар шаҳар марказидаги Apple Store дўконига бостириб кирган. Ниццада эса спорт кийимлари сотиладиган дўконлар ва мотоцикллар савдоси билан шуғулланувчи марказ талон-торож қилинган.

Умуман олиб қараганда, бугун Францияда ҳеч бир шаҳар йўқки, намойишлар овозаси етиб бормаган. Бутун минтақа бўйлаб тартибсизликлар, зўравонликлар ва вандализм авж олган.

Ҳукумат муносабати

Францияда 2026 йил сентябрь ойида мактаб ўқувчиларининг таълим шароитларига қарши норозилиги билан бошланган намойишлар октябрь ойига келиб ҳукуматнинг иқтисодий ва ижтимоий сиёсатига қарши кенг кўламли ҳаракатга айланди. 17 октябрь куни мамлакат бўйлаб ўтказилган намойишларда Франция Ички ишлар вазирлиги маълумотига кўра, 550 минг киши қатнашган, мамлакатнинг етакчи касаба уюшмаларидан бири – CGT эса иштирокчилар сонини 800 минг деб баҳоламоқда. Ҳаракатга мактаб ва университет талабалари, ўқитувчилар, касаба уюшмалари ҳамда 2018 йилдаги “Сариқ нимчалар” ҳаракати тарафдорлари қўшилган.

Норозиликнинг дастлабки сабаби мактаблардаги ўқитувчилар етишмовчилиги, синфларнинг ҳаддан ташқари тўлиб кетиши, эскирган бинолар ва таълим учун ажратилаётган маблағларнинг камлиги бўлган бўлса, кейинчалик норозилик талаблари кенгайиб, ёқилғи ва кундалик истеъмол маҳсулотлари нархининг ошиши, иш ҳақи ва пенсиялар, давлат хизматларини молиялаштириш ҳамда ижтимоий тенгсизлик масалаларини ҳам қамраб олди.

17 октябрдаги намойишлар ҳукуматнинг 2027 йилги бюджет режаларига қарши норозилик билан ҳам боғлиқ. Ҳукумат бюджет тақчиллигини камайтириш мақсадида 54 миллиард евролик харажатларни қисқартириш ва солиқ чораларини ўз ичига олган режани илгари сурган. Касаба уюшмалари эса давлат хизматчилари иш ҳақи ҳисоб-китобида қўлланадиган тариф шкаласининг музлатилиши, давлат хизматларига ажратиладиган маблағларнинг қисқариши ва харажатлар аҳоли зиммасига тушишидан норози. Намойишчилар таълим ва соғлиқни сақлашга кўпроқ маблағ ажратиш, ўқитувчилар сонини ошириш, мактаб ва университетлардаги шароитларни яхшилаш, иш ҳақи ва пенсияларни ошириш ҳамда аҳолининг харид қобилиятини ҳимоя қилишни талаб қилмоқда.
Франция Бош вазири Себастьян Лекорню намойишчиларнинг тинч йўл билан талаб билдириш ҳуқуқини инкор этмаган, бироқ тартибсизликлар ва зўравонликка кескин муносабат билдирган.

“Ушбу зўравонликлардан президентлик сайловлари олди шунчаки чалғитувчи машқ сифатида фойдаланмоқчи бўлаётганларга очиқчасига айтаман: биз ўзимизни қўрқитишларига йўл қўймаймиз. Ҳеч ким ўз сиёсий кун тартибини зўравонлик орқали ўтказа олмайди”, деб ёзди у X тармоғидаги постида.

Лекорню тартибсизликлар ортида ўта сўл гуруҳлар ва жиноятчилар турганини айтиб, воқеалардан келгуси президентлик сайловлари олдидан сиёсий мақсадларда фойдаланишга уринишларни қоралади. Шунингдек, вазир мамлакат бўйлаб 1 200 киши ҳибсга олинганини ва 150 нафардан ортиқ полиция ходими жароҳатланганини маълум қилди.

Президент Эммануэль Макрон ҳам 18 октябрь куни телемурожаатида намойишлар давомида юз берган талон-торож ва вандализм ҳолатларини кескин қоралади. У зўравонликни оқлаб бўлмаслигини айтиб, тартибсизликларда қатнашганлар жавобгарликка тортилишини билдирди.

“Биз барчамиз тартибсизлик уруғини сеювчиларга қарши бир тану бир жон бўлиб турамиз. Уларнинг ягона мақсади – давлат институтларимизга путур етказиш ҳамда ўз талабларини тинч йўл билан билдиришни хоҳлаётганларга халақит беришдир”, деб ёзди у.

Макрон, шунингдек, намойишлар олдидан разведка маълумотларини йиғиш ёки полиция тайёргарлигида камчиликлар бўлган-бўлмаганини текширишни буюрганини маълум қилди. Президент яна ҳукуматга талабалар, ўқитувчилар, парламент аъзолари, касаба уюшмалари ва тадбиркорлар вакилларини бир стол атрофида йиғиб, инқирозга доир аниқ таклифлар ишлаб чиқишни топширганини маълум қилган.

Мухтасар қилиб айтганда, мамлакат узра тарқалган ғалаён ҳукуматни ҳам, тинч аҳолининг ўзини ҳам хавотирга солмоқда. Гўзаллик, севги-муҳаббат ёки мода билан боғланувчи Франция бугун узоқ йиллик нотўғри иқтисодий сиёсат жабрини тортмоқда.