Olimlar Yerdagi eng qadimgi kraterning yoshini aniqladi

Geologlar Yerdagi eng qadimgi – G‘arbiy Avstraliyadagi Shimoliy qutb gumbazi (North Pole Dome) hududida joylashgan meteorit kraterining yoshini tasdiqladi. Bu haqdagi tadqiqot ishi “Geology” jurnalida e’lon qilindi.

Kyortin universitetidan Kristofer Kirklend rahbarligidagi jamoa meteorit ushbu hududga taxminan 3,02 milliard yil avval qulaganini aniqlagan. Agar bu baholash to‘g‘ri bo‘lsa, mazkur tuzilma sayyoradagi yagona ishonchli datirovka qilingan (yoshi aniqlangan) arxey davriga oid zarba krateri bo‘lib qoladi. 

Hujum izlari – bu “zarba konuslari” maydoni bo‘lib, ular faqat yirik samoviy jism qulashidan hosil bo‘ladigan o‘ta yuqori bosim ostida tog‘ jinslarida paydo bo‘luvchi o‘ziga xos yoriqlardir. Bu maydon Pilbara kraterining markazida – Yerda 3 milliard yildan ortiq yoshga ega jinslar saqlanib qolgan sanoqli joylardan birida topilgan. Muammo shunda ediki, zarbaning aniq vaqti uzoq vaqt davomida bahsli bo‘lib kelayotgandi – ushbu formatsiyadagi bazalt jinslarining yoshi hech kim tomonidan to‘g‘ridan to‘g‘ri aniqlanmagan, turli olimlar guruhlarining bilvosita baholashlari o‘rtasidagi farq esa deyarli uch milliard yilni tashkil etardi.

Bu masalaga nuqta qo‘yish uchun mualliflar shikastlangan jinslar ichidagi minerallarni – sirkon, apatit, kalsit va muskovit slyudasini tadqiq qilgan. Sirkonlar ayniqsa muhim ma’lumot bergan – jinslarda ham 3,4 milliard yildan ortiq yoshga ega qadimgi, tekis kristallar, ham yoshroq, tarmoqlangan “skeletsimon” donalar uchraydi. Bunday skeletsimon shakl kristall o‘zining panjara tuzilmasini tekislashga ulgurishidan ko‘ra tezroq o‘sganda paydo bo‘ladi – bu erigan moddaning keskin sovishi, jumladan, meteorit zarbasi paytida yuz beradi.

Eng toza va eng kam o‘zgargan “skeletsimon” sirkon donalari 3024 plyus-minus 7 million yil yoshni ko‘rsatgan. Xuddi shu vaqt oralig‘ini issiq gidrotermal eritmalar ta’sirida jins yoriqlarida o‘sgan apatitning yoshini aniqlash ham tasdiqlagan – uning yoshi taxminan 3019 million yilni tashkil etdi. Ikkita mustaqil mineral “soat”ning bir-biriga mos kelishi mualliflar tomonidan aynan o‘sha paytda meteorit yuzaga kelib urilgani, minerallarning qayta kristallanishini hamda yoriqlarda issiq oqimlar aylanishini boshlab berganining asosiy isboti deb hisoblanmoqda.

Krater paydo bo‘lishining boshqa muqobil versiyasiga qarshi yana bir dalilni zarba konuslari tuzilmasini kesib o‘tuvchi kvars tomiridagi slyuda bergan. Bu slyuda deformatsiyaga uchramagan, ya’ni u zarbadan keyin hosil bo‘lgan va uning yoshi 1655 plyus-minus 27 million yilga teng. Bu shuni anglatadiki, zarba konuslari kamida 1,65 milliard yil avval mavjud bo‘lgan va kraterning kechiroq paydo bo‘lgani haqidagi taxminlar (masalan, boshqa bir ilmiy guruh tomonidan 2025 yilda ilgari surilgan, yoshi 2,7 milliard yildan yoshroq degan gipoteza) ushbu ma’lumotlarga mos kelmaydi.

Mualliflar xulosa qilishicha, Miralga tuzilmasi deb ham ataladigan Shimoliy qutb gumbazi arxey eoniga tegishli yagona tasdiqlangan meteorit krateri bo‘lib qolmoqda. Bu Yer yuziga hozirgidan ko‘ra ancha ko‘p meteoritlar yog‘ilgan, ammo ushbu zarbalarning deyarli barcha izlari keyingi tektonik faollik va eroziya tufayli o‘chib ketgan eng qadimgi geologik davrdir.