Olimlar xavotirda: Yerda suv aylanish tizimi izdan chiqdi

Butunjahon meteorologiya tashkiloti (JMT) tomonidan o‘tkazilgan dunyodagi chuchuk suv zaxiralarining yillik tahliliga ko‘ra, Yer yuzida suv aylanishi qazilma yoqilg‘ilar bilan ifloslanish sababli buzilmoqda. Bu esa ko‘plab xavfli oqibatlarni, jumladan, daryo o‘zanlarining qisqarishi, muzliklarning yo‘q bo‘lib ketishi hamda suv toshqinlari va qurg‘oqchiliklar o‘rtasidagi keskin tebranishlarni keltirib chiqarmoqda. Bu haqda CNN xabar berdi.

Tabiatdagi suv aylanishi – bu suvning Yer bo‘ylab harakatlanishini ta’minlaydigan murakkab tizimdir. Suv yer yuzasidan, shu jumladan ko‘llar va daryolardan bug‘lanadi hamda atmosferaga ko‘tarilib, yomg‘ir yoki qor shaklida qaytib Yer yuziga tushishdan oldin katta masofalarni bosib o‘ta oladigan ulkan suv bug‘i oqimlarini hosil qiladi.

Butunjahon meteorologiya tashkilotining (JMT) 1 oktyabr kuni e’lon qilingan va kuzatuvlar tarixidagi eng issiq yillardan biri bo‘lgan 2025 yilni qamrab olgan global suv resurslari holati to‘g‘risidagi hisobotida bu siklik jarayon “pala-partish va tartibsizroq” bo‘lib borayotgani aytiladi.

Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlariga asoslangan hisobotga ko‘ra, Yerning daryolari, ko‘llari, suv qatlamlari, muz, qor va tuprog‘ida saqlanadigan chuchuk suvning umumiy hajmi kamaymoqda. 2025 yilda dunyo hududining 42 foizida suv zaxiralari darajasi tarixiy me’yordan past bo‘lgan.

“Vaziyat ravshan: quruqlikdagi suv zaxiralari global miqyosda taxminan 2016 yildan beri kamayib bormoqda”, deydi JMTning Gidrologiya va kriosfera bo‘yicha direktori Ueyn Jenkinson.

O‘tgan yil dunyo daryolari uchun oxirgi 35 yildagi eng qurg‘oqchil yillardan biri bo‘lgan va Shimoliy Amerikaning katta qismi, Janubiy Amerikaning ba’zi hududlari, Sharqiy Yevropa, Yaqin Sharq hamda Markaziy Osiyo kabi mintaqalarga ta’sir ko‘rsatgan.

Daryolar hayot uchun muhim bo‘lgan savdo arteriyalari, aholi, qishloq xo‘jaligi va sanoat uchun suv manbalari, elektr energiyasi ishlab chiqaruvchilar, jangovar va yovvoyi hayvonlarning yashash joylari hamda sayyohlik maskanlari hisoblanadi.

Sayyorada allaqachon yetti yildan beri daryo oqimining anomal yuqori darajasi kuzatilmoqda. Hisobotga ko‘ra, garchi ba’zi daryolarda 2025 yilda suv sathi o‘rtacha ko‘rsatkichdan yuqori bo‘lgan bo‘lsa-da, Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyo hamda Avstraliyaning ayrim hududlarida daryolarning katta qismida suv sathi o‘rtachadan past bo‘lgan.

Ana shunday holat dunyodagi yer osti suvlari zaxiralarida ham kuzatilmoqda. Muzlagan mintaqalarda ham xavotirli o‘zgarishlar kuzatilgan. 2025 yilda ketma-ket to‘rtinchi yil barcha mintaqalarda muzliklarning miqyosli qisqarishi yuz bergan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2023 yildan 2025 yilgacha bo‘lgan davrda muzliklar shunchalik ko‘p suv yo‘qotganki, u bilan taxminan 560 million olimpiya o‘lchamidagi basseynini to‘ldirish mumkin edi.

Muzliklarning erishi suv toshqinlari va dengiz sathining ko‘tarilishi kabi xavflarni, shuningdek, unga qaram bo‘lgan ikki milliard aholi uchun suv tanqisligi xavfini keltirib chiqaradi.

Muzliklar, qor va muz suvning daryo va ko‘llar kabi tezroq qismlariga qaraganda sekinroq harakatlanadigan qismini tashkil qiladi, u yerda suv uzoqroq vaqt davomida to‘planadi va kamayadi.

“An’anaviy ravishda, bu sekin to‘planadigan zaxiralar sayyoraning jamg‘arma hisobraqami kabi harakat qilgan: bitta qurg‘oqchilik yoki bitta quruq mavsum bevosita suv inqiroziga olib kelmasligi uchun noqulay yillarni yumshatuvchi bufer vazifasini o‘tagan. Biz bu jamg‘arma hisobraqamini tugatyapmiz”, deydi JMT Bosh kotibi Seleste Saulo. 

Suv aylanishi o‘zgarishi bilan ob-havo yanada ekstremal bo‘lib bormoqda. Hisobotga ko‘ra, oxirgi besh yil rekord suv toshqinlari va qurg‘oqchiliklar bilan qayd etilgan va ba’zi joylarda bir ekstremal voqeadan keyingisigacha tiklanish uchun deyarli vaqt qolmagan.

Hodisalar soni va inson talafotlari bo‘yicha eng ko‘p Osiyo va Afrika jabr ko‘rgan. Nigeriya va Kongo Demokratik Respublikasi kabi mamlakatlarda yirik suv toshqinlari yuz bergan, Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoning ba’zi hududlari esa o‘tgan yili tropik siklonlar va shiddatli musson yomg‘irlaridan zarar ko‘rgan.

AQSHda 2025 yilning iyul oyida Texasning Hill-Kantri hududidagi halokatli suv toshqini 130 dan ortiq odamning yostig‘ini quritgan, Karib havzasida esa “Melissa” to‘foni orollar, jumladan, Yamayka va Gaiti bo‘ylab vayronkorlik keltirib chiqarib, 90 dan ortiq kishining o‘limiga sabab bo‘lgan.

Spektrning karama-qarshi tomonida esa Sharqiy Yevropa, O‘rta yer dengizi va Yaqin Sharqning kuchli qurg‘oqchilikdan jabr ko‘rgan qismlari bo‘lgan.

Bu yil ekstremal hodisalar yanada kuchayishi mumkin, deb ogohlantiriladi hisobotda. 

“El-Nino hodisasining kuchayishi ba’zi hududlarda qurg‘oqchilik va boshqa joylarda suv toshqinlari xavfini oshiradi”, deydi Saulo.

Hisobotda 60 dan ortiq mamlakatning suv resurslari bo‘yicha ma’lumotlaridan foydalanilgan, biroq mualliflar ekstremal hodisalar eng kuchli bo‘lgan mintaqalarda, jumladan, Osiyo va Afrikada hali ham jiddiy ma’lumotlar tanqisligi mavjudligini ta’kidlamoqda. 

“Bu bo‘shliqlarni bartaraf etish juda muhim, chunki biz o‘zimiz o‘lchamaydigan narsani boshqara olmaymiz”, deydi Jenkinson.

Hisobotni tayyorlashda ishtirok etmagan Avstraliyaning Kertin universiteti yerosti suvlari va sirtqi suvlar ekologiyasi bo‘yicha tadqiqot guruhi hamrahbari Mattia Sakko bu hisobot global suv aylanishining barcha asosiy komponentlari bo‘yicha “xavotirli pasayish tendensiyalarini ta’kidlashini” aytdi.

“Sayyoramizning hayot uchun muhim manbasi bo‘lmish suvning sifati va miqdori keskin pasayishining oqibatlari biologik xilma-xillikning yo‘qolishi, ekotizimlarning zaiflashishi va umuman olganda yanada nozik dunyoni o‘z ichiga oladi. Global suv aylanishining yaxlitligi xavf ostida – biz hoziroq harakat qilishimiz kerak ”, deydi u.