Isroil nishonga olgan HAMASning yetakchi arbobi Xalil al-Hayya kim?

Xalil al-Hayya kecha, 9 sentyabr kuni Qatarda Isroil tomonidan nishonga olingan HAMASning yuqori martabali amaldorlaridan biri bo‘lib, o‘tgan yili Ismoil Xoniya va Yahyo Sinvar halok bo‘lganidan beri HAMAS rahbariyatida tobora markaziy shaxsga aylangan.

Isroil rasmiylariga ko‘ra, hujum HAMASning yuqori yetakchilariga, jumladan, bosh muzokarachi Hayyaga qaratilgan. HAMAS manbalariga ko‘ra, Doxadagi otashkesim muzokaralari delegatsiyasi hujumdan omon qolgan.

Ikki yil avval boshlangan urush paytida otashkesim muzokaralarining markazida turgan Hayya, 2024 yil iyulida Isroil tomonidan Eronda o‘ldirilgan Xoniyadan so‘ng harakatning xorijdagi eng ta’sirli arbobi sifatida ko‘rilmoqda. U, 2024 yil oktyabrida Sinvar G‘azoda Isroil tomonidan o‘ldirilganidan beri HAMASga rahbarlik qilayotgan besh kishidan iborat yetakchilik kengashining a’zosi.

G‘azo sektorida tug‘ilgan Hayya Isroil zarbalarida yaqin qarindoshlaridan bir nechtasini, jumladan, to‘ng‘ich o‘g‘lini yo‘qotgan va harakatning tajribali a’zosidir. Uning Eron bilan yaxshi aloqalari borligi aytiladi. Eron HAMAS uchun qurol va moliyaviy yordam manbai hisoblanadi. Hayya Isroil bilan bir necha marta otashkesim kelishuvlariga erishish jarayonida yaqindan qatnashgan. 2014 yilgi to‘qnashuvni to‘xtatishda va hozirgi G‘azodagi urushni to‘xtatish urinishlarida ham muhim rol o‘ynagan.

1960 yilda G‘azo sektorida tug‘ilgan Hayya 1987 yilda HAMAS tuzilganidan beri uning safida. Manbalarga ko‘ra, u 1980 yillar boshida Xoniya va Sinvar bilan birga HAMAS kelib chiqqan Sunniy islomiy harakat — “Ixvonul musulmin”ga qo‘shilgan.

G‘azoda u Isroil tomonidan bir necha marta qamalgan. 2007 yilda Isroil havo zarbasi G‘azo shahrining Sejayya tumanidagi oilaviy uyini urib, uning bir nechta qarindoshlarini o‘ldirgan. 2014 yilgi urushda esa uning to‘ng‘ich o‘g‘li Usoma yashagan uy bombardimon qilinib, Usoma, uning rafiqasi va uch farzandi halok bo‘lgan.

Hayya hujumlar paytida uyda bo‘lmagan. Bir necha yil oldin G‘azoni tark etib, HAMASning Arab va islomiy dunyo bilan aloqalari uchun mas’ul shaxsi sifatida Qatarda joylashgan. U Xoniya bilan 2024 yil iyulida Tehronga safar qilgan va aynan o‘sha safarda Xoniya suiqasdda halok bo‘lgan edi.

Hayyaning so‘zlariga ko‘ra, 2023 yil 7 oktyabrda G‘azo urushiga sabab bo‘lgan HAMAS hujumi aslida “bir nechta askarni” asir olib, ularni Isroil turmalardagi falastinliklar bilan almashishga qaratilgan, cheklangan operatsiya bo‘lgan.

“Biroq sionist armiya bo‘linishi butunlay quladi”, degan u HAMASga yaqin Falastin Axborot Markazida chop etilgan bayonotida.

Isroil ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yil 7 oktyabrda HAMAS taxminan 1 200 kishini o‘ldirgan va yana 250 nafarini asirga olgan. G‘azo Sog‘liqni saqlash vazirligining aytishicha, shundan beri Isroilning G‘azodagi operatsiyalarida 64 mingdan ortiq falastinlik halok bo‘lgan.

Hayya hujum Falastin masalasini xalqaro diqqat markaziga qaytarishga erishganini aytgan. U HAMAS delegatsiyalariga rahbarlik qilib, Isroil bilan vositachilar orqali muzokaralarda qatnashgan. Bu muzokaralarda HAMAS asir olgan isroilliklarni Isroil turmalardagi falastinliklarga almashish asosida G‘azoda otashkesimga erishish ko‘zda tutilgan.

Hayya HAMAS nomidan boshqa muhim siyosiy faoliyatlarni ham olib borgan. 2022 yilda u HAMAS delegatsiyasiga rahbarlik qilib, Suriya prezidenti Bashar Asad bilan munosabatlarni tiklash uchun Damashqqa borgan. HAMAS o‘n yil avval asosan sunniylar bosh ko‘targan Asadga qarshi qo‘zg‘olonni qo‘llab-quvvatlab, munosabatlarni uzgan edi.  Bu uzilish Eron qurgan, Isroil va AQSHga qarshi yo‘naltirilgan mintaqaviy ittifoqni ham zaiflashtirgan.

HAMAS siyosiy byurosi a’zosi Suxayl al-Hindiy “Al Jazeera” telekanaliga bergan intervyusida guruhning yuqori yetakchilari Doxadagi Isroil hujumidan omon qolganini aytdi. Biroq Xalil al-Hayyaning o‘g‘li hujumda halok bo‘lgan.