Хитой Трампнинг Россияга бурилишидан хавотирдами?

north_east

Трамп Си ва Путин билан 3 томонлама саммит ўтказмоқчи

АҚШ Президенти Дональд Трамп Украинадаги урушни ўз услубида тугатишга уринишидан Киев ва унинг европалик тарафдорларини бир четда қолдириб, Россияга асосий имтиёзларни беришга тайёр кўринади. Аммо улар АҚШнинг кўп йиллик ташқи сиёсатини тез суръатда дипломатия портлашига олиб келган Трампнинг Россияга бўлган эътиборининг оқибати билан курашаётган ягона асосий ўйинчилар эмас.

Пекинда ҳам воқеаларнинг кескин бурилишлари АҚШнинг тинчлик ташаббуси Хитой етакчиси Си Цзиньпиннинг Россия Президенти Владимир Путин билан пухта ишлаб чиқилган ҳамкорлигига ва Хитойнинг Трамп маъмурияти билан беқарор муносабатларига қандай таъсир қилиши ҳақида саволлар туғдираётгани кўриниб турибди. Бу ҳақда CNN ёзди.

Маълумки, бир неча ҳафта олдин Хитой Трампнинг Украинадаги тинчлик саъй-ҳаракатларида муҳим роль ўйнашга тайёр эди. АҚШ раҳбари Хитойнинг Россия устидан иқтисодий таъсиридан фойдаланиб, можарога барҳам бериш учун Си Цзиньпин билан ҳамкорлик қилишни бир неча бор таклиф қилган эди – бу Пекин учун муҳим восита, чунки у дунёдаги энг йирик иқтисодиёт билан савдо урушининг олдини олишга қаратилган.

Устига-устак бу Пекиннинг узоқ вақтдан бери ўзини бетараф томон ва глобал жанубнинг овози сифатида кўрсатишга қаратилган саъй-ҳаракатлари билан мос келади, у кескин можарода тинчликка воситачилик қилишга тайёр, ҳатто НАТО уни Москва мудофаа саноатини икки томонлама мақсадларда ишлатиладиган маҳсулотлар билан таъминлашда айблаган бўлса ҳам. Хитой буни “оддий савдо” деб атайди.

Бироқ ҳозир Пекин на Россия иттифоқчиси, на глобал тортишувларнинг овози сифатида музокараларда иштирок этмаяпти – ҳеч бўлмаганда, ҳозиргача. Кузатувчиларнинг таъкидлашича, воқеаларнинг тез ўзгариши Хитой расмийларини ҳайратда қолдирган ва улар ижобий томон излашга ҳаракат қилмоқда.

“Тескари Никсон”ми?

Кўп йиллар давомида “эски дўсти” Путин билан шахсий алоқаларни ва мамлакатининг Россия билан муносабатларини астойдил ўрнатган, шимолий қўшнисини Ғарб билан каттароқ ҳокимият курашида асосий шерик сифатида кўрадиган Си Цзиньпин учун сўнгги воқеалар катта хавф бўлиши мумкин.

Хитой раҳбари уч йил муқаддам Россия танклари Украина чегарасидан ўтганда пухта ўйланган таваккалчиликка қўл урганди. Унинг бу босқинни қораламаслик ва ўз мамлакати Путиннинг ҳаётий йўли бўлишини танлагани (Россия нефтини тўлдириш ва Москвани асосий маҳсулотлар билан таъминлаш) ортидан Пекин Европанинг ишончини йўқотди ва Американинг Осиёдаги иттифоқчилари НАТО билан янада яқинроқ ҳамкорлик қилишни кучайтирди.

Хитой расмийлари сўнгги кунларда АҚШ ва Россия ўртасида тинчлик музокараларини бошлаш бўйича “келишув”ни маъқуллаганликларини билдиришди.

“Хитой тинчлик музокаралари учун барча саъй-ҳаракатларни қўллаб-қувватлайди”, деди Хитой ташқи ишлар вазири Ван И 18 февраль куни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгаши йиғилишида.

Худди шу куни Россия ва АҚШнинг юқори даражадаги расмийлари Саудия Арабистонида Украинадаги жангларни тугатиш бўйича музокаралар учун асос яратиш учун учрашган.

Аммо сўнгги кунларда америкалик расмийларнинг изоҳлари Пекин эътиборини АҚШнинг Россия билан ҳамкорлик қилишдаги потенциал мақсадларига қаратган бўлиши мумкин. АҚШнинг бош дипломати Марко Рубио Ар-Риёдда муҳокама қилинган тўртта асосий масала қаторида Вашингтон ва Москва ўртасидаги келажакдаги “геосиёсий ва иқтисодий ҳамкорлик” имкониятларини тилга олди.

Бир неча кун олдин Трамп маъмуриятининг Россия-Украина бўйича вакили Кит Келлогг эса Мюнхендаги панел муҳокамасида АҚШ Путинни ўзи учун “ноқулай бўлган” ҳаракатларга “мажбурлаш”га умид қилишини айтганди. Бундай ҳаракатлар эса Россиянинг Эрон, Шимолий Корея ва Хитой билан алоқаларининг узоқлашиши бўлиши мумкин.

Кузатувчилар Вашингтон Россия-Хитой муносабатларини бузиши мумкинлигига шубҳа билан қарашади, чунки уларнинг АҚШ бошчилигидаги тартибларга қарши чуқур уйғунлиги ва Москванинг Пекинга мустаҳкамланган иқтисодий қарамлиги бор. Аммо Хитойда Трамп ўзаро муносабатларни йўқотиши мумкинми деган хавотирлар пайдо бўлиши мумкин. Бу, эҳтимол, қўшнилар ўртасидаги ўтмишдаги ишончсизлик акс-садолари билан боғлиқ.

1969 йилда Совет Россияси ва Хитой Халқ Республикаси ўртасида узоқ давом этган умумий чегара бўйлаб аччиқ ҳудудий тортишувлар бошланган ва у фақат 1990 йилларда ҳал қилинди. Ўшанда АҚШ президенти Ричард Никсон ва унинг маслаҳатчиси Генри Киссинжер томонидан дипломатик тўнтариш ишлаб чиқилган. Улар Пекин билан муносабатларни ўрнатиш ва Совуқ уруш давридаги кучлар мувозанатини АҚШ фойдасига ўзгартириш учун коммунистлар томонидан бошқариладиган қўшнилар ўртасидаги бўлинишдан фойдаланган.

Гарчи бу тарих такрорланиши даргумон бўлса-да, кузатувчиларга кўра, ҳатто содиқликдаги янги ўзгаришлар ҳам Вашингтон мақсадлари учун фойдалидир.

“Агар бу “тескари Никсон”нинг атиги 30 фоизи бўлса ҳам ... бу шубҳа уруғини сепади. Бу Си Цзиньпин сўнгги 12 йил давомида Россия билан қурган стратегик ҳамжиҳатликни шубҳа остига қўяди – балки у унчалик ишончли эмас, балки унчалик мустаҳкам эмасдир. Агар кун келиб Хитой Тайванга бостириб киришга қарор қилса, хитойликлар орқасига қараб, Россия нима қилар экан, деб ҳайрон бўлишади. Қўшма Штатлар учун эса бу тўсиқ”, дейди Вашингтондаги Стимсон Cентер таҳлил марказининг Хитой дастури директори Юн Сун.

Столда жой борми?

Аммо бошқаларга кўра, Пекин Москва билан алоқаларига кўпроқ ишонч билдириши мумкин.

“Хитой ва Россия муносабатлари ўзига хос лигада, улар сўнгги ўн йилликларда мустаҳкам асос ва мустаҳкам институционал алоқаларга эга”, дейди Шанхайдаги Шарқий Хитой Нормал Университетининг Россия тадқиқотлари маркази катта илмий ходими Ю Бин.

Ю икки давлатнинг кўп томонлама муносабатларга интилиш ҳамда BRICS ва Шанхай ҳамкорлик ташкилоти каби ўз халқаро ташкилотларини яратиш, шунингдек, ўз чегараларида барқарорликни сақлаш зарурлигига ишора қилди.

“Менимча, иккала томон ҳам 4 йилгина у ерда (Оқ уйда) бўладиган Трамп учун бунга йўл қўймайди. Бунинг ўрнига Хитой Россия ва АҚШ ўртасидаги келишмовчиликларни бартараф этиб, Украинада маълум даражада тинчликка эришгандан сўнг, Трамп маъмурияти диққатини Хитойга қаратишидан ташвишда”, дейди у.

АҚШ Мудофаа вазири Пит Ҳегсет ўтган ҳафта европалик мавқедошларига АҚШ биринчи навбатда “Хитой билан урушни тўхтатиш"га устувор аҳамият қаратиши керак” бўлган бир пайтда уларнинг қитъасидаги хавфсизликка эътибор қарата олмаслигини айтганди.

Қайд этилишича, агар Трамп Путин билан тўғридан тўғри мулоқот қила олмаганида, Пекин Вашингтон билан Россия раҳбарини музокаралар столига олиб келиш орқали АҚШ билан баъзи келишмовчиликларни юмшатишга ҳаракат қилган бўлиши мумкин эди, аммо ҳозир Хитойнинг Украина бўйича бўлажак тинчлик музокараларида бирон бир роль ўйнаши номаълум.

Бироқ, кузатувчилар фикрича, келишувга эришилса, Пекин Бирлашган Миллатлар Ташкилоти орқали Украинага тинчликпарвар кучларини юбориши мумкин ва мамлакатни қайта тиклашда роль ўйнашни хоҳлайди.

Ҳозирча Хитой расмийлари сўнгги кунларда оммавий баёнотлар билан Украина инқирозига алоқадор барча тегишли томонлар ва манфаатдор томонларни тинчлик музокаралари жараёнига киришишга чақирди. Шу билан бирга, улар роль ўйнаш учун ўзларининг потенциалларини кўрсатишга ҳаракат қилди ва шу билан бирга, Трампнинг Путинга яққол мурожаат қилиши Пекиннинг позицияси тўғри эканлигини исботлашини назарда тутди.

Айни пайтда, Украина Хитойни музокараларга ўз иттифоқчиси сифатида жалб қилишга уриниб кўриши мумкинлиги ҳақидаги истиқболни оширди. Уруш бошланганидан бери Пекин томонидан унчалик эътиборга олинмаган Украина Президенти Владимир Зеленский 15 февраль куни Хитойнинг юқори даражадаги дипломати Ван И ва Украина расмийлари билан Германиядаги учрашувидан кейин шундай таклиф билдирди.

“Урушни тугатиш мақсадида Путинга босим ўтказишда ёрдам бериш учун Хитойни жалб қилиш биз учун муҳим. Биз, менимча, биринчи марта Хитойнинг қизиқишини кўряпмиз. Бу асосан барча жараёнлар тезлашаётгани билан боғлиқ”, деди Зеленский 18 февраль куни бўлиб ўтган матбуот анжуманида.

Музокаралар столига кимлар ўтириши кераклигига келсак, Украина раҳбари “хавфсизликни кафолатлаш, ёрдам кўрсатиш, Путинни тўхтатиш ва Украина тикланишига сармоя киритиш учун масъулиятни ўз зиммасига олишга тайёр” давлатлар бўлиши кераклигини қўшимча қилди.