Барча йўллар Анқарага элтмоқда: Трамп ва Европа Эрдўғандан нима хоҳлайди?

Дунё эътибори қисқа фурсатга бўлса-да, футбол бўйича Жаҳон чемпонати бўлаётган Америка стадионларидан, Туркиянинг Анқара шаҳрига кўчди. Жорий йилнинг 7-8 июль кунлари навбатдаги НАТО саммити ўтказилди.

Ғарб томонидан доимо “асранди ўғил” сифатида қаралган Туркия, бугун нафақат Европага, балки АҚШдек қудратли давлат учун ҳам сув ва ҳаводек зарур бўлиб турибди. Россия-Украина уруши дейсизми, Яқин Шарқ ва Ҳормуздаги кескинлик дейсизми ёки Сурия ҳамда Фаластиндаги муаммоли вазиятми, барчасининг ечимининг тубида Туркия турибди. Балки айнан шу сабаб сўнгги икки йиллик фаолиятини у қадар ҳам муваффақиятли деб бўлмайдиган АҚШ раҳбари Дональд Трамп ҳам барча муаммоларининг ечими сифатида Эрдўған ҳокимиятини кўраётгандир. Вашингтоннинг НАТО учун ажратаётган маблағлари кескин камайиши фонида Европа учун ҳам альянсдаги иккинчи энг қудратли ҳарбий қўшинга эга Туркия энг яқин биродар ва ҳамкорга айланиб боряпти. Бир сўз билан айтганда, барча йўллар Анқарага элтмоқда.

Трампнинг туҳфаси

Жорий йилнинг 7 июль куни, АҚШ Президенти Дональд Трамп 36-НАТО саммити ва икки томонлама музокаралар доирасида Анқарага расмий амалий ташриф билан келди. Туркия Президенти Ражаб Тойиб Эрдўған Трампни шахсан ўзи аэропортда кутиб олди ва Бештепа президентлик мажмуасида катта тантана уюштирилди. 11 йиллик танаффусдан сўнг, илк бора Туркияга амалий ташриф билан келган АҚШ раҳбарига Анқара ҳавоси ёққан кўринади, анъанавий қўрслик ва мағрурликни бир четга суриб, меҳмонларга хос бўлган мулозаматни намоён этди. Дунё медиаси эса Трампнинг саммит протоколидаги дабдабадан бироз шошиб қолгани, Эрдўғаннинг эса уни қатъият билан қўлидан тутиб, қўлтиқлаб, камералар қаршисига етаклаганини кенг муҳокама қиляпти. Ҳақиқатан ҳам Трамп ҳеч кимга бундай қилдириб қўймаган, доим ўзини лидердек, жараённи назорат қилувчидек кўрсатишга уринган. Бу кадрлар эса Туркиянинг НАТО ичида АҚШ етакчисини “бошқара оладиган ва унга таъсир ўтказа оладиган” ягона куч сифатида гавдаланганини кўрсатди. Трампнинг мезбон давлат раҳбарини “оғзидан бол томиб” мақташи, уни “дўстим”, “кучли етакчи” деб эътироф этиши у қадар ҳам одатий ҳол эмас. Айниқса, очиқчасига “агар муҳтарам Президент бўлмаганида бу саммитда иштирок этмасдим”, деган сўзлари жамоатчиликнинг эътиборини тортди.

“Муҳтарам Президент бўлмаганида бу саммитда иштирок этмасдим. Катта раҳмат айтаман. Ҳаммага маълум ва матбуотда ҳам ёзилганидек, биз жуда яхши дўстмиз. Муҳтарам Президент жуда яхши иш қилмоқда. У бизни аэропортда кутиб олди. У ажойиб раҳбар, бутун дунё ҳурмат қиладиган етакчи. Илк учрашувимизданоқ, ўзаро муносабатимиз жуда яхши шаклланган, муносабатларимиз ҳамиша яхши бўлган”, дейди Трамп.

Аммо яқин тарихга бир назар ташласак, муносабатлар ҳар доим ҳам айтилганидек у қадар яхши бўлмаганига гувоҳ бўлишимиз мумкин. Бир неча йил олдин айнан Трампнинг ўзи Туркия иқтисодиётини бутунлай йўқ қилиш билан таҳдид қилгани кўпчиликнинг ёдида бўлса керак. Муносабатларнинг совуқлашишига энг асосий сабаблардан бири эса 2019 йилда Туркиянинг F-35 бешинчи авлод кўп мақсадли қирувчи самолётини ишлаб чиқариш лойиҳасидан четлатилиши бўлган.

F-35 шунчаки АҚШ маҳсулоти эмас – у халқаро ҳамкорликда яратилган дастур бўлиб, унда Буюк Британия ягона 1-даражали шерик сифатида, Италия ва Нидерландия 2-даражали шериклар, Туркия эса Канада, Австралия, Норвегия ва Дания қаторида 3-даражали шерик сифатида иштирок этган. Туркия бу дастурга 1999 йилдан қўшилиб, дастурни ишлаб чиқишга маблағ киритган шерик давлатлардан бири эди.

Бу лойиҳада Туркия фақатгина инвестор эмас, балки ишлаб чиқарувчилардан бири сифатида ҳам иштирок этган. “Turkish Aerospace Industries” (TAI) компанияси Американинг энг йирик аэрокосмик ва мудофаа технологиялари корпорацияларидан бири – “Northrop Grumman” билан ҳамкорликда F-35’нинг марказий ва ички корпусини ишлаб чиқарган. Шунингдек, Америка ҳукумати маълумотларига кўра, Туркия F-35 учун 900 дан ортиқ бошқа деталларни ҳам ишлаб чиқарар эди.

Аммо 2019 йил июль ойида ҳаммаси издан чиқди. Сабаб – Туркиянинг Россиядан С-400 зенит-ракета мудофаа тизимини сотиб олиш бўйича шартнома имзолагани бўлди. АҚШ мудофаа вазирлиги расмийлари бу қадамни НАТО хавфсизлигига тўғридан-тўғри таҳдид ҳамда F-35 самолётининг техник сирларини Москавага сотиш деб баҳолади. Натижада Вашингтон Туркияни дастурдан четлатиш тўғрисида қарор қабул қилди. Туркия бу қарордан кейин лойиҳа давомида кутилган 9 миллиард доллардан ортиқ иштирок улушини йўқотди. Бундан ташқари, 2025-йилги Конгресс тадқиқот хизматининг (CRS) ҳисоботига кўра, Туркияга тегишли 6 та F-35 самолёти ҳозир ҳам АҚШда сақланмоқда ва бу самолётлар учун тўланган 1,7 миллиард доллар ҳам Туркияга қайтарилмаган.

Хўш, нега Ғарб билан алоқалари яхши бўлиб турган Туркия, уларнинг рақиби Россиядан ҳарбий технологияларни сотиб олишга қарор қилди? Бу сиёсий юриш ортида бир эмас бир нечта сабаблар жамланган эди. Аввало, ҳаво мудофаа тизимига эҳтиёж Туркияни мавжуд таклифлардан бирини қабул қилишга ундади. Россиянинг С-400 тизими эса, АҚШнинг Patriot тизимидан каррасига арзон, Хитой ва Франция таклиф қилаётган муқобиллардан эса кучлироқ эди.

Бундан ташқари, шуни унутмаслик керакки, С-400 воқеасидан олдин ҳам Туркия ва АҚШ  ўртасидаги муносабатларда анча чуқурроқ дарз кетиш бор эди. 2016 йилнинг 15 июль кечасида Туркияда FETO (Фатҳуллоҳчи террористик ташкилот) деб аталган ҳаракат томонидан уюштирилган деб ҳисобланувчи ҳарбий тўнтаришга уринишидан сўнг, Анқара билан Ғарб ўртасидаги муносабатлар кескин совиб кетди.

Туркия ҳукумати тўнтариш уриниши ортида АҚШда яшовчи диний арбоб Фатҳуллоҳ Гулен туради деб ҳисоблаб, Вашингтондан уни ушлаб беришни талаб қилган, бироқ АҚШ бу талабни бажармаган. Бу воқеадан кейинги оммавий тозалаш кампаниялари, минглаб ҳарбийлар, судьялар ва амалдорларнинг лавозимидан четлатилиши Туркиянинг Ғарб институтлари билан ҳамкорлигига соя солган, мамлакатни халқаро миқёсда изоляцияга яқин вазиятга солиб қўйган эди. Айнан шу оғир даврда Анқара ўз мудофаа эҳтиёжларини қондириш учун Москвага мурожаат қилди. натижада С-400 битими имзоланди, бу эса АҚШдан очиқчасига юз ўгириш сифатида талқин этилди. Оқибатда бу аллақачон заифлашиб улгурган Туркия-АҚШ муносабатларига навбатдаги зарба бўлиб тушди.

Яна шуни инобатга олиш керакки, шу даврдан бошлаб, Эрдўған Туркияни ташқи сиёсатда фақатгина Ғарбга боғланган давлат эмас, айрича мустақил ва кўп векторли сиёсат олиб борадиган мамлакатга айлантира бошлади. Бу йўлда нафақат Россия, балки Хитой ва Эрон билан ҳам илиқ муносабатлар ўрната бошлади. Вашингтон эса бунга жим қараб туролмасди. Охир-оқибат Трампнинг биринчи президентлик муддати якунида, 2020 йил 14 декабрь санасида Американинг душманларига санкциялар орқали қарши туриш акти (CААТСА) асосида Туркияга катта миқдорда санкциялар жорий этилди. Бу эса Туркиянинг иқтисодига жиддий босим бера бошлади ва мамлакатда инфляция юқорилаб кетди.

Аммо бугун вазият буткул бошқача, энди Трамп ва Европа Туркиянинг ёрдамига эҳтиёж сезмоқда. Олдинлари унинг Россия ва Эрон билан бўлган алоқалари зарарга ишлаган бўлса, бугун ушбу факторлар Туркияни бошқа давлатлардан бир поғона юқорига олиб чиқди.

Туркия энди F-35’га муҳтож эмасми?

Сўнгги олти йилда Туркия фақат F-35 эшиги очилишини кутиб ўтирмади. Аксинча, худди шу санкциялар ва чекловлар Анқарани ўз мудофаа саноатини тубдан қайта қуришга ундади.

Фақатгина рақамларнинг ўзига қарасак ҳам бу юриш Туркия учун қанчалар муваффақиятли бўлганини кўриш мумкин. 2002 йилда Туркиянинг мудофаа-аэрокосмик саноати атиги 56 та компания ва 62 та лойиҳадан иборат бўлиб, хорижга қарамлик даражаси 80 фоизга яқин эди. Бугун эса бу тармоқ 3 500 дан ортиқ компания ва 1 400 дан ортиқ лойиҳагача кенгайган. Туркия бугун ўзига керакли ҳарбий техниканинг деярли барчасини мамлакат ичида ишлаб чиқариш имкониятига эга.

Секторнинг умумий айланмаси ҳам бир неча баробар ўсди: 2002 йилда 1,1 миллиард доллар бўлган сектор айланмаси 2024 йил охирига келиб 20,2 миллиард долларга етди. Параллел равишда, экспорт кўрсаткичлари ҳам каррасига ўсиб бормоқда. Мустақил тадқиқот институтларининг маълумотларига кўра, 2020-2025 йиллар оралиғида мамлакат жами 30,7 миллиард долларлик мудофаа маҳсулотини хорижга сотди. Қиёслаш учун айтиш мумкинки, Туркиянинг бир йиллик мудофаа экспортининг ҳажми Ироқ, Покистон, Дания, Греция, Финландия, Миср ва Малайзия каби давлатларнинг йиллик ҳарбий бюджетидан ҳам юқори бўлиб кетди.

Стокгольм халқаро тинчлик тадқиқотлари институти (SIPRI) маълумотларига кўра, Туркиянинг қурол-яроғ экспорти 2015-2019 йиллар билан солиштирганда, 2020-2024 йиллар оралиғида 103 фоизга ошган, мамлакатнинг глобал қурол экспортидаги улуши эса 0,8 фоиздан 1,7 фоизга кўтарилган. Мудофаа саноатидаги ушбу сакраш Туркияни дунёдаги 25 та йирик қурол-яроғ экспортёрлари орасида 11-ўринга олиб чиқди. Қизиқарли жиҳати шундаки, худди шу даврда Туркиянинг қурол импорти ҳам 33 фоизга қисқарди – бу мамлакатнинг ташқи бозорларга қарамлиги камайганини кўрсатади.

Туркиянинг энг машҳур “экспорт маҳсулоти” шубҳасиз, учувчисиз учувчи аппаратлар, яъни дронлар ҳисобланади. Baykar компаниясининг Bayraktar TB2 ва Akinci дронлари Ливия, Қорабоғ ва Украина можароларида синовдан ўтиб, жаҳон миқёсида “жангда тасдиқланган” маҳсулот сифатида обрў қозонди. Ҳозирги кунда бу дронлар Африка, Яқин Шарқ, Осиё ва Шарқий Европадаги 30 дан ортиқ давлат томонидан қўлланилмоқда. Bayraktar дронлари қисқа вақт ичида технологик имкониятлари ва арзон нархи туфайли тезда машҳурликка эришди. Битта Bayraktar TB2’нинг нархи тахминан 5 миллион долларни ташкил этади. Бу эса АҚШнинг Reaper дронидан қарийб олти баробар арзон деганидир. Бундан ташқари, мамлакат ўзининг биринчи замонавий 5-авлод қирувчи самолёти – КААN (TF-Х) лойиҳасини ҳам ишлаб чиқмоқда, гарчи бу лойиҳа ҳозирча двигатель масаласида хорижга қарамликни сақлаб қолаётган бўлса-да, кузов ва бошқа қисмларни ишлаб чиқишда F-35 тажрибаси асқотмоқда.

Аммо шунга қарамай, Эрдўған маъмурияти F-35 қирувчиларидан бутунлай умидини узгани йўқ. 2021 йилда Римдаги G20 саммитида Эрдўған ва Жо Байден ўртасида “Туркия-АҚШ Стратегик механизми” ташкил этииш бўйича келишувга эришилгандан бери, ушбу формат доирасидаги ҳар бир учрашувда F-35 масаласи расман кун тартибига киритилди. Аммо Байден билан келишувдан кейин ҳам Туркияга F-35 самалётлари ёки унга тикилган пуллар берилмаган. Шу боис НАТО саммитлари доирасида Туркиянинг дастурдаги иштирокини қайта тиклаш ёки етказилмаган самолётлар учун тўланган пул эвазига янги ҳарбий техникалар олиш Эрдўғаннинг асосий талабларидан бири бўлиб келмоқда.

“Биз дўстларимизга санкция қўллашни истамаймиз”

Россия Украинанинг шаҳарларини бирин-кетин эгаллаб Европанинг “эшигини қоқмоқда”, АҚШ эса Яқин Шарқдаги урушдан “мағлуб” тамғасини олмасдан чиқиб кетолмаяпти. Мана шундай вазиятда Туркиянинг ёрдами барчасидан муҳим бўлиб турибди. Бу йўлда, Трамп бир вақтлар ўзи қабул қилган қарорлани ҳам рад этишга тайёр. Шахсан Трампнинг ўзи Туркияга қўйилган санкцияларни бекор қилишини ваъда бермоқда.

“Бу санкцияларни бекор қиламиз. Буни аниқ айта оламан. Бу эмбарго ва санкцияларни бекор қиламиз. Энди вақти келди. Биз дўстларимизга санкция қўллашни истамаймиз. Бу жуда оддий. Биз дўстларимизга қарши санкциялар жорий этмаймиз”, деган Қўшма Штатлар етакчиси.

Трамп F-35 қирувчи самолётлари ҳақида гапирар экан, “бу кўриб чиқиладиган масала” деб, келгусида Туркияни дастурга қайтиши мумкинлиги ҳақида таъкидлади.

Кўринишидан, масала ҳал бўлгандек – АҚШ Президенти ўз оғзи билан ваъда берди. Аммо, демократик давлатларда биргина президентнинг ваъдаси билан қарорлар қабул қилинавермайди. Санкцияларни бекор қилиш ва Туркияни F-35 билан таъмилаш АҚШ Конгресси томонидан тасдиқланиши лозим. 2020-молиявий йил учун Миллий мудофаа ваколатлари тўғрисидаги қонуннинг 1245-бандига кўра, Туркия фақатгина С-400 тизимидан бутунлай воз кечган тақдирдагина, дастурга қайтиши мумкин. Аммо реал вазият шуни кўрсатмоқдаки, Анқара барча ҳарбий технологияларни сақлаб қолган ҳолда, пули тўланган товарларни олишни истамоқда.

Шундай экан, биргина Трампнинг қуруқ ваъдалари туфайли узоқ йилдан бери ҳал бўлмай келаётган ушбу муаммони ечим топишини кутиш қийин. Одатдагидек, Вашингтон ушбу қарорни кўриб чиқишни максимал чўзиши эҳтимоли юқори. Санкциялар масаласига келсак, Эрон ва Украинадаги можароларда Эрдўғаннинг ёрдамини олишни истар экан АҚШ улардан вақтинчага бўлса-да воз кечишга мажбур.