1000 ўйин остидаги 96 йил: футбол тарихини ўзгартирган лаҳзалар

Кеча, 21 июнь куни бўлиб ўтган Тунис ва Япония терма жамоалари ўртасидаги учрашув футбол бўйича Жаҳон чемпионатлари тарихидаги 1000-ўйин сифатида қайд этилди. Қарийб бир асрлик тарихга эга мундиал давомида футбол олами унутилмас ғалабалар, драматик мағлубиятлар, баҳсли қарорлар ва афсонавий футболчиларнинг юксалишига гувоҳ бўлди. Люсьен Лораннинг илк голидан тортиб, Пеленинг ҳукмронлиги, Марадонанинг “Худонинг қўли”, Зиданнинг боши ва Мессининг орзуси ушалган Қатар финалигача бўлган воқеалар Жаҳон чемпионатини сайёранинг энг нуфузли спорт мусобақасига айлантирди. 1000-ўйин муносабати билан мундиал тарихида из қолдирган энг муҳим ва рамзий воқеаларга назар ташлаймиз.

Илк қадам: Жаҳон футболига асос солган турнир 

1930 йил 13 июль куни Монтевидеода Жаҳон чемпионатининг илк ўйинлари ўтказилди. Франция ва АҚШ терма жамоалари биринчи ғалабаларни қўлга киритган бўлса, француз ҳужумчиси Люсьен Лоран тарихдаги биринчи гол муаллифига айланди.

Орадан икки ҳафта ўтиб Уругвай Аргентинани 4:2 ҳисобида мағлуб этди ва илк жаҳон чемпиони бўлди. Бу нафақат футбол, балки халқаро спорт мусобақалари тараққиётида янги даврни бошлаб берган воқеа бўлди.
1950 йилги мундиалда Рио-де-Жанейродаги “Маракана” стадионида Бразилия ва Уругвай ўртасида ҳал қилувчи баҳс ўтказилди. Бразилияликлар ўз мамлакатида чемпионликни нишонлаш учун идеал сценарий тайёр эди гўё. 200 мингга яқин мухлис тўпланган “Маракана” стадионида ҳамма мезбонларнинг ғалабасини кутаётганди, аммо Уругвай 2:1 ҳисобида ғалаба қозониб, бутун мамлакатни шок ҳолатига туширди. Бу воқеа тарихга “Мараканасо” номи билан кирди.

1954 йилги Швейцариядаги мундиал футбол тарихида янги босқични бошлаб берди. У илк бор телевидение орқали намойиш этилди.
1958 йилги мундиаль эса нафақат Бразилиянинг биринчи чемпионлиги, балки Пеле феноменининг пайдо бўлиши билан ҳам аҳамиятлидир. Атиги 17 ёшида жаҳон чемпиони бўлган Пеле кейинчалик уч карра ушбу турнир ғолибига айланган ягона футболчи бўлиб қолди. Унинг муваффақияти футболда истеъдод ёш танламаслигининг энг ёрқин намунаси сифатида тарихда қолди.
1966 йилги финалда Англия Ғарбий Германияни қўшимча вақтларда 4:2 ҳисобида мағлуб этди. Жефф Ҳерст урган учинчи гол эса ҳалигача баҳсларга сабаб бўлиб келмоқда. Тўп дарвоза чизиғини тўлиқ кесиб ўтган-ўтмагани ҳақида баҳс мунозаралар ҳалигача футбол жамоатчилигида муҳокамаларга сабаб бўлади.

1970 йилги мундиалда Бразилия Италияни финалда 4:1 ҳисобида енгиб, учинчи чемпионлигини қўлга киритди. Пеле эса уч карра жаҳон чемпиони бўлган ягона футболчи бўлиб қолмоқда. Шунингдек, Мексикадаги турнир илк бор рангли трансляция қилинди.
1974 йилги Жаҳон чемпионатида ҳозирги FIFA Жаҳон кубоги илк бор тақдим этилди. Бу соврин ҳозиргача турнирнинг асосий трофейи бўлиб қолмоқда. 

1982 йилда Испанияда ўтказилган мундиалда иштирокчилар сони 16 тадан 24 тагача оширилди. Шу турнирда биринчи марта пенальтилар серияси орқали ғолиб аниқланди.

1986 йилги мундиалда Диего Марадона Англияга қарши баҳсда машҳур “Худонинг қўли” дея номланувчи афсонавий голини урди. Аргентина ўша баҳсда ишончли ғалабага эришиб, кейинчалик жаҳон чемпиони бўлди.

1994 йилги мундиалда россиялик ҳужумчи Олег Саленко Камерунга қарши баҳсда бешта гол урди. У ҳозиргача жаҳон чемпионати тарихида бир ўйинда пента-трик қайд этган ягона футболчи бўлиб турибди.
Шу турнир Колумбия ҳимоячиси Андрес Эскобарнинг фожиали тақдири билан ҳам ёдда қолган. АҚШга қарши ўйинда автогол урган футболчи турнирдан қайтгач, Медельин шаҳрида отиб кетилган.

1994 йилги финалда Бразилия ва Италия ўртасидаги баҳс тарихда биринчи марта пенальтилар сериясида ҳал қилинди. Роберто Бажьонинг ҳал қилувчи зарбаси ноаниқ чиққанидан кейин Бразилия тўртинчи чемпионлигини нишонлади.

1998 йилги мундиалда иштирокчилар сони 32 тага етказилди. Янги формат кейинги етти жаҳон чемпионати давомида амал қилди. Финалда Франция Бразилияни 3:0 ҳисобида мағлуб этиб, ўз тарихидаги илк чемпионликни қўлга киритди. Зинедин Зидан эса икки гол билан ғалабанинг бош қаҳрамонига айланди.

2002 йилги мундиал Корея Республикаси ва Японияда ўтказилди. Бу Осиёдаги биринчи ҳамда икки мамлакат ҳамкорлигида ташкил этилган илк жаҳон чемпионати бўлди.

2006 йилги финалда Франция сардори Зинедин Зидан ва италиялик Марко Матерацци ўртасидаги можаро футбол тарихидаги энг машҳур эпизодлардан бирига айланди. Зидан рақибининг кўкрагига бош билан зарба бергани учун майдондан четлатилди. Италия эса пенальтилар сериясида ғалаба қозониб, тўртинчи чемпионлигини қўлга киритди.

2018 йилги Россия мундиалида VAR тизими илк бор қўлланилди. Турнирнинг энг ёрқин воқеаларидан бири Россия ва Испания ўртасидаги 1/8 финал баҳси бўлди. Пенальтилар сериясида Игорь Акинфеев Яго Аспаснинг ҳал қилувчи зарбасини қайтариб, жамоасини чорак финалга олиб чиқди ва турнирнинг энг кутилмаган воқеаларидан бири сифатида тарихда қолди.
2022 йил Қатарда ўтган Жаҳон чемпионати финали эса тарихдаги энг драматик учрашувлардан бири сифатида баҳоланади. Франция ҳужумчиси Килиан Мбаппе финалда хет-трик қайд этди ва Жефф Ҳерстдан кейин бу натижага эришган иккинчи футболчига айланди.

Учрашувнинг ҳал қилувчи лаҳзаларидан бири 123-дақиқада рўй берди. Аргентина дарвозабони Эмилиано Мартинес Рандаль Коло Муанининг хавфли зарбасини қайтариб, жамоасини муқаррар голдан сақлаб қолди. Кейинчалик Аргентина пенальтилар сериясида устун келиб, учинчи чемпионлигини қўлга киритди. Лионель Месси эса фаолиятида биринчи марта жаҳон чемпиони бўлди.

Янги давр: 48 жамоали мундиаль 

2026 йилги Жаҳон чемпионати тарихдаги энг йирик турнир сифатида ўтказилмоқда. Унга илк бор уч давлат мезбонлик қиляпти ва иштирокчилар сони 48 тага етказилди. Натижада Ўзбекистон миллий терма жамоаси ҳам ўз тарихида илк бор мундиалнинг финал босқичига йўлланма олди.
Футбол тарихидаги бу ўзгаришлар футболнинг глобаллашувини янада кучайтирди. Энди дунёнинг кўпроқ мамлакатлари мундиалда қатнашиш имкониятига эга бўлмоқда. Шу билан бирга, рақобат географияси ҳам кенгайиб бормоқда.

Тунис ва Япония ўртасидаги 1000-ўйин Жаҳон чемпионатлари тарихидаги навбатдаги рақам эмас. У 96 йиллик буюк саёҳатнинг рамзидир. Бу давр мобайнида мундиаль инсониятга Пеле, Марадона, Зидан ва Месси каби афсоналарни тақдим этди, миллионлаб мухлисларга унутилмас хотираларни бахшида қилди.