Ўқитувчилар йўқ, мактаблар вайрон бўлмоқда: Францияда ўқувчилар нега бош кўтарди?

Францияда учинчи ҳафтадирки, мактаб ўқувчиларининг оммавий норозилик намойишлари давом этмоқда. Улар Париж атрофидаги лицейларнинг блокадасидан бошланиб, кейинчалик бутун мамлакат бўйлаб тарқалди. Ёшлар таълим учун кўпроқ маблағ ажратилишини, йўқ ўқитувчилар ўрнига янгилари тайинланишини, синфларнинг ҳаддан ташқари юкламасини камайтиришни, мактабларни таъмирлашни ва университетларга кириш тизимини қайта кўриб чиқишни талаб қилмоқда.

Жорий йил октябрь ойи бошига келиб, ҳаракат мингдан ортиқ ўқув муассасасини қамраб олди. “Reuters” маълумотларига кўра, маълум бир пайтда акциялар бутун Франция бўйлаб 1,2 мингдан ортиқ мактабларга таъсир кўрсатган. Ҳукумат юзлаб лицейларни вақтинча ёпишга мажбур бўлган, норозилик намойишлари эса полиция билан тўқнашувлар, оммавий ҳибсга олишлар ва ўсмирларнинг оғир жароҳат олишлари билан кечмоқда.

Ҳаммаси нимадан бошланди?

Норозиликларнинг янги тўлқини сентябрь ойи ўрталарида Париж минтақасидаги лицейларда, энг аввало, камбағал шаҳар атрофи ҳудудларида бошланди. Мактаб ўқувчилари педагогларнинг сурункали етишмовчилиги, синфларнинг тўлиб кетгани, биноларнинг ёмон аҳволи ҳамда касал бўлиб қолган ўқитувчилар ўрнига бошқаси бўлмагани сабабли дарслар тез-тез бекор қилинишидан шикоят қилди.

Муаммолар мамлакатнинг энг камбағал ҳудудларидан бири бўлган Сен-Сен-Дени департаментида айниқса кескин намоён бўлди. У ерда ўқувчилар алоҳида фанлар бўйича тўлиқ дарс ололмасдан, имтиҳонларга тайёрланишга мажбур бўлаётганини билдирди.

“Reuters” 17 ёшли ўқувчи Майсанинг сўзларидан иқтибос келтиради. Унинг айтишича, ўқитувчилар йўқлиги сабабли ойлаб нормал дарслар бўлмаганига қарамай, ўқувчилар имтиҳон топширишга мажбур бўлмоқда. Норозилик акцияси иштирокчилари камбағал ҳудудлардаги мактаблар мамлакатнинг бой қисмларидаги муассасаларга қараганда янада камроқ ресурс олади, деб ҳисоблайди.

Секин-аста ўқувчилар лицейларга кириш жойларини чиқинди контейнерлари, мебеллар ва баррикадалар билан тўсиб қўйишни бошлаган. Акциялар Париждан Лион, Марсель, Тулуза, Бордо, Лилль, Ренн, Гренобль ва бошқа шаҳарларга тез тарқалган.

Сентябрь охирида юзлаб ўқув юртлари узилишлар билан ишлаётган бўлган. Баъзи акцияларда ўқувчилар чиқинди қутиларини ёқиб юборган, полиция эса кўздан ёш оқизувчи газ қўллаган.

Ўқувчилар нимани талаб қиляпти?

Намойишчиларнинг асосий талаби – таълимни молиялаштиришни кўпайтириш. Мактаб ўқувчилари йўқ ўқитувчиларни тезда алмаштириш мумкин бўлиши учун кўпроқ педагогларни ишга олишни, синфлар сиғимини камайтиришни ва эскирган биноларни таъмирлашни талаб қилмоқда.

Кейинчалик мактаб ташкилотлари талабалар касаба уюшмалари билан бирлашиб, ўнта талабдан иборат умумий платформани шакллантирган. Унга мактаб ва университетларни таъмирлашга фавқулодда инвестициялар киритиш, тиббиёт ва консалтинг ходимларини оммавий равишда ишга қабул қилиш, дарс жадвалини ўзгартириш ва тушлик танаффусини бир ярим соатгача узайтириш киритилган.

Яна бир талаб – университетларга кириш тизимини ислоҳ қилиш. Намойишчилар Parcoursup платформаси орқали амалга ошириладиган амалдаги саралаш механизмларига қарши чиқмоқда ва олий ўқув юртларида ўринлар сонини тахминан 150 мингтага кенгайтиришни талаб қилмоқда. Ёшлар ташкилотларининг бир қисми аслида мактаб дипломини олгандан сўнг танлов асосидаги саралашни бекор қилиш тарафдори бўлмоқда.

Келишмовчилик нега кутилмаганда кескинлашди?

Норозилик намойишлари Франциянинг 2027 йилги бюджетини тайёрлаш жараёнига тўғри келди. Ҳукумат бюджет дефицитини камайтиришга ҳаракат қилмоқда ва кенг кўламли тежаш дастурини тайёрлади. “Reuters” маълумотларига кўра, расмийлар давлат харажатлари, иш ҳақи ва пенсияларнинг бир қисмини музлатиш, шунингдек, солиқ чоралари ҳисобига қарийб 54 миллиард еврони тежашни режалаштирмоқда.

Франциянинг давлат қарзи ЯИМнинг 119 фоизига яқинлашди, қарз олиш қиймати эса 2008 йилги молиявий инқироз давридан бери энг юқори даражада турибди. Ушбу фонда таълим харажатларини кескин ошириш имконияти чекланган.

Айнан шунинг учун норозилик аниқ бир ислоҳотга қарши классик француз чиқишларидан фарқ қилади. Мактаб ўқувчилари битта қарорни бекор қилишни эмас, балки давлат харажатларини оширишни ва таълимни молиялаштириш тизимининг ўзини ўзгартиришни талаб қилмоқда.

“Le Monde” нашрининг қайд этишича, бу ҳукуматни мураккаб аҳволга солиб қўймоқда: намойишчилар катта маблағ талаб қиладиган таркибий ўзгаришларни талаб қилмоқда, расмийлар эса бир вақтнинг ўзида бюджет дефицитини камайтиришга ҳаракат қиляпти.

Кўчаларга 266 минг киши чиқди

6 октябрь куни мактаб ўқувчиларининг норозилиги умуммиллий акцияга айланди. “Associated Press” маълумотларига кўра, Франция шаҳарлари кўчаларига 266 мингдан ортиқ киши чиққан, улардан 56 мингга яқини Парижда. Мактаб ўқувчиларига талабалар, ўқитувчилар ва касаба уюшмалари қўшилган. Ҳаракат аллақачон лицейлар чегарасидан ташқарига чиқиб кетган.

Талабалар ташкилотлари ўнлаб университет кампуслари тўсиб қўйилганини хабар қилди. Хусусан, умуммиллий акция арафасида камида 18 та университет тўсиб қўйилди, яна бир нечта олий ўқув юртини расмийлар олдиндан ёпишга қарор қилди. Мактаб ва талабалар ташкилотлари энди нафақат таълим муаммолари, балки яшаш қиймати, ижтимоий сиёсат ва тенгсизлик ҳақида ҳам гапира бошлаган. Ҳаракатга бошқа соҳа ходимлари ҳам қўшила бошлади.

Сен-Дени мэри ўқувчилар ва полиция ўртасида турди

Норозилик намойишлари пайтида Сен-Дени мэри Балли Багайоконинг хатти-ҳаракати алоҳида акс-садо берди. Ижтимоий тармоқларда тарқалган видеода шаҳар ҳокими полиция билан тўқнашув пайтида ўқувчиларни ҳимоя қилишга уринаётгани ва ўқувчилар ҳамда куч ишлатар тузилмалар ўртасида турганини кўриш мумкин.

Багайоко “Reuters”га полициячилар ўша пайтда тажовузкорлик кўрсатмаган ўқувчиларга қарши борганини айтган. Кейинчалик оломонга қарши кўздан ёш оқизувчи газ қўлланилган. У ўз аралашувини норозилик билдираётган ўсмирларни деярли ўз фарзандларидек қабул қилиши билан изоҳлаган.

Багайоконинг сўзларига кўра, кўплаб нотинч маҳаллалари бўлган шаҳар мэри учун мактаб ўқувчиларини ҳимоя қилиш сиёсий акция эмас, балки бурч. У сўл кучлар вакиллари норозиликларни гўёки авж олдираётгани ҳақидаги айбловларни рад этган ва ёшларнинг талаблари реал муаммолар – ўқитувчилар етишмовчилиги, тўлиб кетган синфлар ҳамда бой ва камбағал ҳудудлар мактаблари ўртасидаги тенгсизлик билан боғлиқлигини билдирган.

“Le Monde”, шунингдек, Багайоко тўсиб қўйилган лицейлар олдида бир неча бор пайдо бўлганини қайд этади. Бир ҳолатда у ёнаётган чиқинди контейнерини ўчирган бўлса, бошқасида тўқнашувга йўл қўймасликка ҳаракат қилиб, ўқувчилар ва полиция ўртасида турган. Сен-Дени мэрияси намойишчиларга йиғилишлар ўтказиш учун тўсиқлар, овоз аппаратураси ва бошқа ташкилий ёрдамларни тақдим этган.

Минглаб ҳибсга олинганлар

Норозиликларнинг энг оғир томони – ўсмирлар ва полиция ўртасидаги тўқнашувлар. AP маълумотларига кўра, норозиликлар бошланганидан бери полиция 6,5 мингдан ортиқ кишини қўлга олди, уларнинг аксарияти вояга етмаганлар. “Reuters” 5 мингдан ортиқ ушланганлар ва 1,8 мингга яқин ёшлар бўйича суд жараёнлари бошланганини хабар қилган. Фақатгина 6 октябрдаги умуммиллий акция пайтида полиция 500 га яқин кишини ушлаган. Энг жиддий тўқнашувлар Париж, Лилль, Тулуза ва бошқа йирик шаҳарларда юз берган. Баъзи ҳолатларда иштирокчилар полицияга буюмлар улоқтирган, баррикадалар қурган ва чиқинди контейнерларини ёқиб юборган. Полиция бунга кўздан ёш оқизувчи газ, резина ўқлар ва махсус гранаталар билан жавоб қайтарган.

Ўсмир қўлидан айрилди

Мактаб ўқувчиларининг жароҳат олиши алоҳида акс-садо берди. Ланс шаҳридаги тўқнашувлар пайтида 15 ёшли ўсмир ерда ётган полиция гранатасини қўлига олди. У унинг қўлида портлаб кетди. Ўсмир кафти ва билагининг бир қисмидан айрилди.

Бошқа бир ҳолатда, 14 ёшли норозилик намойиши иштирокчиси кўздан ёш оқизувчи газ ўқи тегишидан сўнг юзидан оғир жароҳат олди. Унинг жағи синган ва тишлари тўкилиб кетган. Шунингдек, кўзи шикастланган ва бошқа оғир жароҳатлар олган ўсмирлар ҳақида ҳам хабар берилди. Шундан сўнг, Франция ҳукумати мактаб норозиликлари пайтида полицияга ёруғлик-шовқин гранаталарининг бир туридан фойдаланишни вақтинча тақиқлаб қўйди.

Ички ишлар вазири Лоран Нуньес полиция томонидан кучни ошиқча қўллаш эҳтимоли бўйича камида 18 та эпизод суриштирилаётганини маълум қилди. Полициячилардан бири тан жароҳати етказиш бўйича жиноий жавобгарликка тортилган.