O‘qituvchilar yo‘q, maktablar vayron bo‘lmoqda: Fransiyada o‘quvchilar nega bosh ko‘tardi?

Fransiyada uchinchi haftadirki, maktab o‘quvchilarining ommaviy norozilik namoyishlari davom etmoqda. Ular Parij atrofidagi litseylarning blokadasidan boshlanib, keyinchalik butun mamlakat bo‘ylab tarqaldi. Yoshlar ta’lim uchun ko‘proq mablag‘ ajratilishini, yo‘q o‘qituvchilar o‘rniga yangilari tayinlanishini, sinflarning haddan tashqari yuklamasini kamaytirishni, maktablarni ta’mirlashni va universitetlarga kirish tizimini qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda.

Joriy yil oktyabr oyi boshiga kelib, harakat mingdan ortiq o‘quv muassasasini qamrab oldi. “Reuters” ma’lumotlariga ko‘ra, ma’lum bir paytda aksiyalar butun Fransiya bo‘ylab 1,2 mingdan ortiq maktablarga ta’sir ko‘rsatgan. Hukumat yuzlab litseylarni vaqtincha yopishga majbur bo‘lgan, norozilik namoyishlari esa politsiya bilan to‘qnashuvlar, ommaviy hibsga olishlar va o‘smirlarning og‘ir jarohat olishlari bilan kechmoqda.

Hammasi nimadan boshlandi?

Noroziliklarning yangi to‘lqini sentyabr oyi o‘rtalarida Parij mintaqasidagi litseylarda, eng avvalo, kambag‘al shahar atrofi hududlarida boshlandi. Maktab o‘quvchilari pedagoglarning surunkali yetishmovchiligi, sinflarning to‘lib ketgani, binolarning yomon ahvoli hamda kasal bo‘lib qolgan o‘qituvchilar o‘rniga boshqasi bo‘lmagani sababli darslar tez-tez bekor qilinishidan shikoyat qildi.

Muammolar mamlakatning eng kambag‘al hududlaridan biri bo‘lgan Sen-Sen-Deni departamentida ayniqsa keskin namoyon bo‘ldi. U yerda o‘quvchilar alohida fanlar bo‘yicha to‘liq dars ololmasdan, imtihonlarga tayyorlanishga majbur bo‘layotganini bildirdi.

“Reuters” 17 yoshli o‘quvchi Maysaning so‘zlaridan iqtibos keltiradi. Uning aytishicha, o‘qituvchilar yo‘qligi sababli oylab normal darslar bo‘lmaganiga qaramay, o‘quvchilar imtihon topshirishga majbur bo‘lmoqda. Norozilik aksiyasi ishtirokchilari kambag‘al hududlardagi maktablar mamlakatning boy qismlaridagi muassasalarga qaraganda yanada kamroq resurs oladi, deb hisoblaydi.

Sekin-asta o‘quvchilar litseylarga kirish joylarini chiqindi konteynerlari, mebellar va barrikadalar bilan to‘sib qo‘yishni boshlagan. Aksiyalar Parijdan Lion, Marsel, Tuluza, Bordo, Lill, Renn, Grenobl va boshqa shaharlarga tez tarqalgan.

Sentyabr oxirida yuzlab o‘quv yurtlari uzilishlar bilan ishlayotgan bo‘lgan. Ba’zi aksiyalarda o‘quvchilar chiqindi qutilarini yoqib yuborgan, politsiya esa ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz qo‘llagan.

O‘quvchilar nimani talab qilyapti?

Namoyishchilarning asosiy talabi – ta’limni moliyalashtirishni ko‘paytirish. Maktab o‘quvchilari yo‘q o‘qituvchilarni tezda almashtirish mumkin bo‘lishi uchun ko‘proq pedagoglarni ishga olishni, sinflar sig‘imini kamaytirishni va eskirgan binolarni ta’mirlashni talab qilmoqda.

Keyinchalik maktab tashkilotlari talabalar kasaba uyushmalari bilan birlashib, o‘nta talabdan iborat umumiy platformani shakllantirgan. Unga maktab va universitetlarni ta’mirlashga favqulodda investitsiyalar kiritish, tibbiyot va konsalting xodimlarini ommaviy ravishda ishga qabul qilish, dars jadvalini o‘zgartirish va tushlik tanaffusini bir yarim soatgacha uzaytirish kiritilgan.

Yana bir talab – universitetlarga kirish tizimini isloh qilish. Namoyishchilar Parcoursup platformasi orqali amalga oshiriladigan amaldagi saralash mexanizmlariga qarshi chiqmoqda va oliy o‘quv yurtlarida o‘rinlar sonini taxminan 150 mingtaga kengaytirishni talab qilmoqda. Yoshlar tashkilotlarining bir qismi aslida maktab diplomini olgandan so‘ng tanlov asosidagi saralashni bekor qilish tarafdori bo‘lmoqda.

Kelishmovchilik nega kutilmaganda keskinlashdi?

Norozilik namoyishlari Fransiyaning 2027 yilgi byudjetini tayyorlash jarayoniga to‘g‘ri keldi. Hukumat byudjet defitsitini kamaytirishga harakat qilmoqda va keng ko‘lamli tejash dasturini tayyorladi. “Reuters” ma’lumotlariga ko‘ra, rasmiylar davlat xarajatlari, ish haqi va pensiyalarning bir qismini muzlatish, shuningdek, soliq choralari hisobiga qariyb 54 milliard yevroni tejashni rejalashtirmoqda.

Fransiyaning davlat qarzi YAIMning 119 foiziga yaqinlashdi, qarz olish qiymati esa 2008 yilgi moliyaviy inqiroz davridan beri eng yuqori darajada turibdi. Ushbu fonda ta’lim xarajatlarini keskin oshirish imkoniyati cheklangan.

Aynan shuning uchun norozilik aniq bir islohotga qarshi klassik fransuz chiqishlaridan farq qiladi. Maktab o‘quvchilari bitta qarorni bekor qilishni emas, balki davlat xarajatlarini oshirishni va ta’limni moliyalashtirish tizimining o‘zini o‘zgartirishni talab qilmoqda.

“Le Monde” nashrining qayd etishicha, bu hukumatni murakkab ahvolga solib qo‘ymoqda: namoyishchilar katta mablag‘ talab qiladigan tarkibiy o‘zgarishlarni talab qilmoqda, rasmiylar esa bir vaqtning o‘zida byudjet defitsitini kamaytirishga harakat qilyapti.

Ko‘chalarga 266 ming kishi chiqdi

6 oktyabr kuni maktab o‘quvchilarining noroziligi umummilliy aksiyaga aylandi. “Associated Press” ma’lumotlariga ko‘ra, Fransiya shaharlari ko‘chalariga 266 mingdan ortiq kishi chiqqan, ulardan 56 mingga yaqini Parijda. Maktab o‘quvchilariga talabalar, o‘qituvchilar va kasaba uyushmalari qo‘shilgan. Harakat allaqachon litseylar chegarasidan tashqariga chiqib ketgan.

Talabalar tashkilotlari o‘nlab universitet kampuslari to‘sib qo‘yilganini xabar qildi. Xususan, umummilliy aksiya arafasida kamida 18 ta universitet to‘sib qo‘yildi, yana bir nechta oliy o‘quv yurtini rasmiylar oldindan yopishga qaror qildi. Maktab va talabalar tashkilotlari endi nafaqat ta’lim muammolari, balki yashash qiymati, ijtimoiy siyosat va tengsizlik haqida ham gapira boshlagan. Harakatga boshqa soha xodimlari ham qo‘shila boshladi.

Sen-Deni meri o‘quvchilar va politsiya o‘rtasida turdi

Norozilik namoyishlari paytida Sen-Deni meri Balli Bagayokoning xatti-harakati alohida aks-sado berdi. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan videoda shahar hokimi politsiya bilan to‘qnashuv paytida o‘quvchilarni himoya qilishga urinayotgani va o‘quvchilar hamda kuch ishlatar tuzilmalar o‘rtasida turganini ko‘rish mumkin.

Bagayoko “Reuters”ga politsiyachilar o‘sha paytda tajovuzkorlik ko‘rsatmagan o‘quvchilarga qarshi borganini aytgan. Keyinchalik olomonga qarshi ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz qo‘llanilgan. U o‘z aralashuvini norozilik bildirayotgan o‘smirlarni deyarli o‘z farzandlaridek qabul qilishi bilan izohlagan.

Bagayokoning so‘zlariga ko‘ra, ko‘plab notinch mahallalari bo‘lgan shahar meri uchun maktab o‘quvchilarini himoya qilish siyosiy aksiya emas, balki burch. U so‘l kuchlar vakillari noroziliklarni go‘yoki avj oldirayotgani haqidagi ayblovlarni rad etgan va yoshlarning talablari real muammolar – o‘qituvchilar yetishmovchiligi, to‘lib ketgan sinflar hamda boy va kambag‘al hududlar maktablari o‘rtasidagi tengsizlik bilan bog‘liqligini bildirgan.

“Le Monde”, shuningdek, Bagayoko to‘sib qo‘yilgan litseylar oldida bir necha bor paydo bo‘lganini qayd etadi. Bir holatda u yonayotgan chiqindi konteynerini o‘chirgan bo‘lsa, boshqasida to‘qnashuvga yo‘l qo‘ymaslikka harakat qilib, o‘quvchilar va politsiya o‘rtasida turgan. Sen-Deni meriyasi namoyishchilarga yig‘ilishlar o‘tkazish uchun to‘siqlar, ovoz apparaturasi va boshqa tashkiliy yordamlarni taqdim etgan.

Minglab hibsga olinganlar

Noroziliklarning eng og‘ir tomoni – o‘smirlar va politsiya o‘rtasidagi to‘qnashuvlar. AP ma’lumotlariga ko‘ra, noroziliklar boshlanganidan beri politsiya 6,5 mingdan ortiq kishini qo‘lga oldi, ularning aksariyati voyaga yetmaganlar. “Reuters” 5 mingdan ortiq ushlanganlar va 1,8 mingga yaqin yoshlar bo‘yicha sud jarayonlari boshlanganini xabar qilgan. Faqatgina 6 oktyabrdagi umummilliy aksiya paytida politsiya 500 ga yaqin kishini ushlagan. Eng jiddiy to‘qnashuvlar Parij, Lill, Tuluza va boshqa yirik shaharlarda yuz bergan. Ba’zi holatlarda ishtirokchilar politsiyaga buyumlar uloqtirgan, barrikadalar qurgan va chiqindi konteynerlarini yoqib yuborgan. Politsiya bunga ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz, rezina o‘qlar va maxsus granatalar bilan javob qaytargan.

O‘smir qo‘lidan ayrildi

Maktab o‘quvchilarining jarohat olishi alohida aks-sado berdi. Lans shahridagi to‘qnashuvlar paytida 15 yoshli o‘smir yerda yotgan politsiya granatasini qo‘liga oldi. U uning qo‘lida portlab ketdi. O‘smir kafti va bilagining bir qismidan ayrildi.

Boshqa bir holatda, 14 yoshli norozilik namoyishi ishtirokchisi ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz o‘qi tegishidan so‘ng yuzidan og‘ir jarohat oldi. Uning jag‘i singan va tishlari to‘kilib ketgan. Shuningdek, ko‘zi shikastlangan va boshqa og‘ir jarohatlar olgan o‘smirlar haqida ham xabar berildi. Shundan so‘ng, Fransiya hukumati maktab noroziliklari paytida politsiyaga yorug‘lik-shovqin granatalarining bir turidan foydalanishni vaqtincha taqiqlab qo‘ydi.

Ichki ishlar vaziri Loran Nunes politsiya tomonidan kuchni oshiqcha qo‘llash ehtimoli bo‘yicha kamida 18 ta epizod surishtirilayotganini ma’lum qildi. Politsiyachilardan biri tan jarohati yetkazish bo‘yicha jinoiy javobgarlikka tortilgan.