Yaponiya Bosh vazirining gapi diplomatik janjalga sabab bo‘ldi

Yaponiya Bosh vaziri Sanae Takaichi o‘tgan hafta qilgan bayonoti Xitoy bilan diplomatik mojaroga sabab bo‘ldi. U o‘z so‘zida Tayvanga qarshi Xitoy tomonidan ehtimoliy harbiy hujum bo‘lgan taqdirda, Tokio tomonidan harbiy javob choralari ko‘rilishi mumkinligini aytdi.

Shu vaqtgacha yapon rahbarlari omma oldida bunday holatlarni muhokama qilayotganda Tayvan nomini tilga olishdan ehtiyotkorona qochib kelgan, bu orqali Tokioning asosiy xavfsizlik hamkori – Qo‘shma Shtatlar tomonidan ham qo‘llab-quvvatlanadigan “strategik noaniqlik” siyosatini saqlab kelgan edi.

Takaichining bu so‘zlari Yaponiyadagi xitoylik diplomatning tahdidomuz izohiga va Pekinning rasmiy noroziligiga sabab bo‘ldi. Xitoy Tayvanni o‘z hududi deb hisoblaydi va orolni nazoratiga olish uchun kuch ishlatish ehtimolini istisno qilmaydi.

Takaichi nima degandi?

Takaichidan 7 noyabr kuni parlamentda muxolifat vakili tomonidan “yapon milliy mavjudligi xavf ostida qoladigan holatlar” haqida so‘raldi – bu huquqiy atama Yaponiya Bosh vaziriga mamlakatning O‘zini mudofaa qilish kuchlarini (Self-Defense Forces) joriy etish vakolatini beradi.

Savolga javoban, u misol tariqasida shunday dedi: agar Pekin Tayvanni butunlay o‘z nazoratiga olish uchun harbiy kema va kuch ishlatishga urinsa, bu shunday holat sifatida baholanishi mumkin.

Takaichi keyinroq qo‘shimcha qildiki, agar Xitoyning Tayvanni qamal qilishini buzish uchun yuborilgan AQSH harbiy kemalariga hujum qilinsa, bu holat Tokiodan o‘zini va ittifoqchisini himoya qilish maqsadida harbiy aralashuvni talab qilishi mumkin.

Tayvan Yaponiya hududidan bor-yo‘g‘i 110 kilometr uzoqlikda joylashgan bo‘lib, uni o‘rab turgan dengiz yo‘llari Tokioning savdo uchun hayotiy ahamiyatga ega transport arteriyasidir. Shuningdek, Yaponiya dunyodagi eng yirik AQSH harbiy kontingentlaridan birini ham o‘z hududida joylashtirgan.

Nima uchun bu muhim?

“Millat mavjudligi xavf ostida qoladigan holat” atamasi tinchlikparvar Yaponiya armiyasi qaysi sharoitlarda harakat qila olishini kengaytirgan 2015 yildagi bahsli qonun bilan ancha umumiy tarzda ta’riflangan. Bu qonun Yaponiyaning urushdan keyingi xavfsizlik siyosatini keskin o‘zgartirgan bo‘lib, o‘sha paytda mamlakat bo‘ylab yirik norozilik namoyishlariga sabab bo‘lgan.

Qat’iy milliychi hisoblangan Takaichi bir oydan ham kamroq vaqt oldin lavozimga kirishgan bo‘lib, u Pekinni yana g‘azablantirdi – chunki u noyabr boshida Seuldagi mintaqaviy sammitda Tayvan vakili bilan uchrashuvini ommaga e’lon qildi.

Bu tortishuv oxirgi yillarda munosabatlar barqarorlashgan Osiyoning eng yirik ikki iqtisodiyoti – Yaponiya va Xitoy o‘rtasidagi aloqalarni yana yomonlashtirishi mumkin.

AQSH rasmiylarining aytishicha, Xitoy rahbari Si Szinpin harbiylariga 2027 yilga qadar Tayvanni bosib olishga tayyor bo‘lishni buyurgan. Ammo ko‘plab tahlilchilar buni real bosqin rejasi emas, balki armiyani ruhlantirish va faollashtirish urinishi sifatida baholamoqda.

Xitoy qanday munosabat bildirdi?

Yaponiyaning Osaka shahridagi Xitoy bosh konsuli 8 noyabr kuni Takaichining bayonoti haqidagi yangilikni X ijtimoiy tarmog‘i orqali bo‘lishib, “o‘zini suqqan iflos bosh kesilishi kerak” deb izoh yozgan.

Tokio bu so‘zlarni “juda noo‘rin” deb atadi. Diplomatning izohi keyinchalik o‘chirib tashlandi.

Pekin Takaichining bayonoti 1972 yilda Yaponiya va Xitoy o‘rtasida tuzilgan kelishuv ruhini jiddiy buzganini bildirdi. Ushbu kelishuvga ko‘ra, Yaponiya Xitoy Xalq Respublikasini yagona qonuniy hukumat sifatida tan olgan va Pekinning Tayvan bo‘yicha pozitsiyasini “tushunishi va hurmat qilishini” aytgan.

Xitoyning norozilik notaciga javoban, Yaponiya vazirlar mahkamasi kotibi Minoru Kixara 11 noyabr kuni Yaponiyaning 1972 yilgi kelishuvga sodiqligini yana bir bor tasdiqladi va Tokio Tayvan masalasi tinch yo‘l bilan, muloqot orqali hal bo‘lishiga umid bildirdi.

Takaichi 10 noyabr kuni o‘z bayonoti “gipotetik” (nazariy) ekanini aytdi va parlamentda shunga o‘xshash fikrlarni yana bayon etmasligini ma’lum qildi.