Sun’iy intellekt qadimiy maxfiy qo‘lyozmalar sirini ochmoqda

Sun’iy intellekt tarixiy arxivlarda saqlanayotgan yuzlab, hatto minglab yillar davomida o‘qilmagan maxfiy qo‘lyozmalarni yechishda muhim rol o‘ynamoqda. Tadqiqotchilarning fikricha, SI yordamida ilgari mutlaqo tushunarsiz bo‘lgan matnlar, tibbiy retseptlar, siyosiy fitnalar va maxfiy jamiyatlarga oid yozuvlar bosqichma-bosqich ochilmoqda. Bu haqda BBC xabar berdi.

Olimlar Vatikan kutubxonasi va Yevropadagi yirik arxivlarda saqlanayotgan shifrlangan qo‘lyozmalarni raqamlashtirib, ularni sun’iy intellekt tizimlariga yuklamoqda. Ushbu hujjatlar orasida eng mashhurlaridan biri – “Borg cipher” deb nomlanuvchi 408 sahifalik sirli qo‘lyozma bo‘lib, u 400 yildan ortiq vaqt davomida o‘qilmay kelgan. Unda 34 ta g‘alati belgi, ba’zi joylarda arabcha matn va rim harflari aralash holda uchraydi.

Tadqiqotchilar SI yordamida ushbu shifrni qisman yechishga muvaffaq bo‘ldi va unda o‘sha davrga xos tibbiy “davolash usullari” yozilgani aniqlandi. Masalan, ayrim kasalliklarga qarshi qizil vino ichish yoki maxsus tayyorlangan aralashmalarni iste’mol qilish kabi tavsiyalar uchraydi. Olimlarning ta’kidlashicha, bunday yozuvlar o‘sha davrda ochiq muhokama qilinmagan va ko‘pincha jodugarlikda ayblanishdan qo‘rqib yashirin yozilgan.

Mutaxassislarning hisob-kitobiga ko‘ra, dunyo arxivlaridagi materiallarning kamida 1 foizi qisman yoki to‘liq shifrlangan bo‘lishi mumkin. Bu hujjatlar diplomatik yozishmalar, maxfiy siyosiy xabarlar, diniy marosimlar, sevgi munosabatlari va kundalik hayot tafsilotlarini o‘z ichiga oladi. Shu sababli ularni ochish tarixiy bilimlarni sezilarli darajada boyitishi mumkin.

SI texnologiyalari, xususan “Transkribus” kabi platformalar eski qo‘lyozmalarni avtomatik ravishda matnga aylantirishda qo‘llanilmoqda. Tizim qo‘lyozmadagi belgilarni aniqlab, ularni raqamli matnga o‘tkazadi. Biroq murakkab shifrlarda, ayniqsa maxsus belgilar, g‘alati yozuvlar yoki sun’iy ravishda kiritilgan chalg‘ituvchi elementlar bo‘lsa, inson aralashuvi hanuz zarur bo‘lib qolmoqda.

Tadqiqotchilar endi yanada ilg‘or yondashuv ustida ishlamoqda – bu tizim nafaqat matnni ko‘chiradi, balki uni bir vaqtning o‘zida yechib ham beradi. Sinovlar shuni ko‘rsatdiki, bunday SI tizimi 500 belgilik shifrlangan matnni atigi 29 daqiqada ochib, hatto ingliz tiliga tarjima qilib bera olgan.

Olimlarning fikricha, SI yordamida shifrlarni ochish jarayoni nafaqat mavjud tarixni qayta yozishga, balki butunlay yangi tarixiy faktlarni aniqlashga ham olib kelishi mumkin. Ayniqsa, 4000 yillik Phaistos diski va qadimgi “Linear B” yozuvi kabi hali yechilmagan sirlar kelajakda ochilishi ehtimoli yuqori.

Mutaxassislar bu texnologiyani “tarixiy detektivlikda inqilob” deb atamoqda, chunki u ilgari imkonsiz deb hisoblangan hujjatlarni ham o‘qish imkonini bermoqda.