Nobel-2026: tibbiyot va fiziologiya bo‘yicha g‘oliblar e’lon qilindi

Bugun, 5 oktyabr kuni Nobel qo‘mitasi tibbiyot va fiziologiya bo‘yicha mukofot laureatlarini e’lon qildi. Bu haqda Nobel jamg‘armasi matbuot xizmati xabar berdi.

Fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha 2026 yilgi Nobel mukofoti Karl Daysserot, Peter Xegemann va Georg Nagel “nur bilan boshqariladigan ion kanallari va optogenetikaga oid kashfiyotlari uchun” topshiriladi.

Optogenetika – tirik miyadagi qaysi asab hujayralari muammolarni keltirib chiqarishi, his-tuyg‘ularga ta’sir qilishi va bilgi-anglash jarayonlariga e’tibor qaratishini o‘rganish imkonini beruvchi usuldir.

Piter Xegemann va Georg Nagel bir hujayrali suv o‘tida noyob blok – kanalorodopsinni topgan. Keyinchalik Karl Deysserot asab hujayralarini qo‘shimcha ravishda faollashtirish imkoniyatini yaratish uchun uni “ulagichlar”ning svetolokatsiyasiga o‘tkazgan. Ularning yangi kashfiyoti neyronlar rivojlanishining yangi bosqichiga poydevor bo‘lgan.

Nobel haftaligi

Bugun, 5 oktyabr kuni 2026 yilgi Nobel mukofotlari laureatlarini e’lon qilish haftaligi boshlandi. Haftalik jadvali quyidagicha:

• Fiziologiya va tibbiyot – dushanba, 5 oktyabr;
• Fizika – seshanba, 6 oktyabr;
• Kimyo – chorshanba, 7 oktyabr;
• Adabiyot – payshanba, 8 oktyabr;
• Tinchlik mukofoti – juma, 9 oktyabr;
• Iqtisodiyot fanlari – dushanba, 12 oktyabr.

Hammasi qanday boshlangan edi?

Ixtirochi, tadbirkor va biznesmen Alfred Nobel o‘z vasiyatida kapitalini insoniyatga eng katta naf keltirganlar uchun mukofotlarga yo‘naltirishni buyurgan edi. Mukofot bilan u eng ko‘p qiziqqan sohalar: fizika, kimyo, fiziologiya va tibbiyot, adabiyot va tinchlik yo‘nalishidagi alohida yutuqlar e’tirof etilar edi.

Keyinchalik ushbu g‘oyani amalga oshirish bo‘yicha uzoq muddatli ishlar boshlandi va 1901 yildayoq dastlabki Nobel mukofotlari topshirildi. 1969 yilda yana bir mukofot – Shvetsiya markaziy banki tomonidan o‘zining uch yuz yillik yubileyi munosabati bilan ta’sis etilgan Alfred Nobel xotirasiga bag‘ishlangan iqtisodiyot fanlari bo‘yicha mukofot paydo bo‘ldi. Yangi laureatlarning nomlari har yili oktyabr oyida e’lon qilinadi.

Nobel jamg‘armasi ustaviga ko‘ra, har bir laureat oltin medal oladi. Uning oldi tomonida Alfred Nobel portreti zarb qilingan bo‘lib, orqa tomonining dizayni mukofotni aynan qaysi muassasa topshirishiga bog‘liq.

Har bir diplom betakror san’at asari – uning bezatilishini laureat tashkilotlar tasdiqlaydi. Adabiyot sohasidagi hujjat pergamentda (maxsus ishlov berilgan charmda) o‘rta asr illyustratorlari texnikasidan foydalangan holda yaratiladi. Boshqa laureatlar uchun diplomlar buyurtma asosida tayyorlangan qo‘l ishi qog‘ozida chop etiladi.

Bugungi kunda bitta Nobel mukofotining miqdori 12 million shved kronasiga (1,2 mln dollar) teng. Mukofot ko‘pi bilan uchta laureat o‘rtasida bo‘linishi mumkin.

Eslatib o‘tamiz, o‘tgan yili fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotini olimlar Meri Brunkov, Fred Ramsdell va Shimon Sakakuchi periferik immun tolerantligi sohasidagi kashfiyotlari uchun olgan edi. Laureatlar immunitet tizimining o‘z organizmiga hujumlarini to‘xtatuvchi himoya elementlari – regulyator T-hujayralarni aniqlagan edi.