Олимлар уйқуни бошқаришда ёрдам берадиган молекулани аниқлади

Кўпчиликка кўзлар ўз-ўзидан юмилиб кетадиган ҳолат таниш. Олимлар айнан қайси механизм мияга организмга уйқу зарурлигини хабар қилишини тушунишга узоқ вақтдан бери ҳаракат қилиб келмоқда. Хитойлик олимларнинг янги тадқиқоти шуни кўрсатдики, кам ўрганилган молекула – триптамин ушбу жараёнда муҳим роль ўйнаши мумкин. Бу ҳақдаги тадқиқот натижалари “Nature Neuroscience” журналида эълон қилинди.

Қайд этилишича, тадқиқотчилар уйқунинг гомеостатик босими деб аталадиган жараённи – инсон қанчалик узоқ уйғоқ бўлса, ухлаш истаги шунчалик кучайиб бориши ҳолатини ўрганган. Тадқиқот тунги ҳайвонлар – сичқонлар ва кундузги ҳайвонлар – чўчқаларда ўтказилган.

Илгари ушбу жараённинг асосий кимёвий сигнали аденозин деб ҳисобланар эди. Бироқ у миянинг нима учун ухлаш вақти келганини “тушунишини” тўлиқ тушунтириб бера олмасди.

Янги ишда олимлар ушбу механизмнинг яна бир эҳтимолий иштирокчиси – триптаминни аниқлаган. Бу модда илгари физиологик роли номаълум бўлган кам ўрганилган нейромодулятор деб ҳисобланар эди.

Тажрибалар шуни кўрсатдики, уйғоқ пайтда триптамин даражаси секин-аста ўсиб боради. Ҳайвонлар қанчалик узоқ ухламаса, уларнинг орқа мия суюқлигидаги модда концентрацияси шунчалик юқори бўлган.

Муаллифлар триптамин гипоталамуснинг гипоталамус олди (преоптик) соҳасида уйқуни бошқаришнинг асосий марказларидан бирида жойлашган GPR139 рецепторига таъсир қилишини аниқлаган. Ушбу рецептор фаоллашгандан сўнг уйқуга ўтиш учун масъул бўлган нейронларнинг иши кучайган.

Олимлар триптамин синтезини блоклаганда ёки GPR139 рецепторини ўчирганда ҳайвонлар мажбурий уйғоқ даврдан сўнг уйқуни қайта тиклашда анча қийналган. Уйқусизликни қоплашнинг табиий механизми бузилган.

Бундан ташқари, GPR139 ни фаоллаштирадиган препаратлар ҳар иккала ҳайвон турида ҳам уйқу давомийлигини оширган ва унинг сифатини яхшилаган.

Муаллифларнинг фикрича, триптамин уйқусизликка қарши дори воситаларини ишлаб чиқишда янги нишонга айланиши мумкин.

Бугунги кунда мавжуд бўлган кўплаб ухлатувчи дорилар асаб тизимининг умумий фаолиятига таъсир қилади ва ножўя таъсирлар ёки ўрганиб қолишни келтириб чиқариши мумкин. Янги ёндашув потенциал равишда миянинг ўзи организмга ухлаш вақти келганини аниқлайдиган табиий механизмга таъсир қилиш имконини беради.

Кашфиётни клиник амалиётда қўллашга ҳали эрта. Барча асосий тажрибалар сичқонлар ва чўчқаларда ўтказилган. Тадқиқот одамларни қамраб олмаган ва ҳозирча GPR139 рецепторига таъсир қилувчи препаратлар хавфсиз ва самарали бўлишини исботламайди.

Муаллифлар, шунингдек, триптамин уйқуни бошқарадиган ягона молекула эмаслигини таъкидлаган. Эҳтимол, у аденозинни ўз ичига олган бошқа моддалар билан биргаликда ишлаб, уйқуни назорат қилишнинг мураккаб тизимини ҳосил қилади.

Шу сабабли, кейинги қадам одамлар иштирокидаги тадқиқотлар ва потенциал препаратларнинг клиник синовлари бўлиши керак.