Нархларни ошираётган уруш ёхуд Яқин Шарқдаги можаронинг “чўнтакка зарарлари”

АҚШ-Исроил-Эрон урушининг бошланганига мана 10 кундан ошди. На Эрон, на Исроил ва на тинчлик мукофотларига даъвогар АҚШ раҳбари  тўхташ ниятида эмас. Теҳрон марҳум Оятуллой Али Хоманий учун қасос олмагунча тўхтамаслигини таъкидламоқда. Нетаньяху маъмурияти учун эса Эроннинг амалдаги теократик режими ечилиши зарур бўлган муаммо, Дональд Трамп эса урушдан чарчамаслигини ўз тили билан айтди. Агар ушбу уруш яқин орада тугамаса, дунёни нималар кутмоқда?

Диний симпатия ва антисемитистик ғояларни бир четга суриб, соф рационал фикрлайдиган бўлсак, ушбу урушнинг геосиёсий хавфларидан ташқари яхшигини иқтисодий зарарлари ҳам бор.

Глобал бозорлардаги силкиниш

Бошланганига ҳали кўп бўлмаган Яқин Шарқдаги уруш, аллақачон дунё саноатининг юрагига зарба бериб улгурди. Бутун дунёда ишлаб чиқаришнинг ажралмас бир бўлаги бўлган нефть бугун рекорд даражада тез қимматлашмоқда. Эроннинг Арабистон ярим оролидаги АҚШ ҳарбий базаларига ҳужум қилиши Ҳормуз бўғозидаги қатновнинг деярли бутунлай тўхтаб қолишига олиб келди. Ваҳоланки, ушбу тор сув йўлидан дунё бўйича денгиз орқали ташиладиган нефть ва суюлтирилган газнинг деярли бешдан бир қисми – тахминан 18–20 миллион баррель нефть олиб ўтилади.

Нефть экспорт қилиш ҳажмига кўра, дунё рейтингида Қувайт еттинчи, Бирлашган Араб Амирликлари бешинчи, Ироқ эса учинчи ўринда туради, Саудия Арабистони эса ушбу рўйхатнинг биринчи поғонасида. Ушбу давлатлар учун Ҳормуз қайсидир маънода ҳаёт-мамот масаласи. Негаки иқтисодининг асосий қисми ёқилғи экспортидан юриб турган ушбу давлатлар учун ўз нефтини бозорга олиб чиқиш “пул топишнинг” деярли ягона йўли.

Ҳормуз бўғозининг беқарорлашуви глобал энергия бозорларида дарҳол акс этди. Нефть нархлари қисқа вақт ичида кескин кўтарилиб, “Brent” маркасидаги нефть бир баррель учун 110–120 доллар оралиғига яқинлашди. Бир баррель нефть нархи Россиянинг 2022 йилда Украинага бостириб кирганидан кейин илк маротаба яна 100 доллардан ошди. АҚШнинг “West Texas Intermediate” (WTI) нефтининг кўрсаткич нархи январь ойида бир баррель учун тахминан 60 долларга баҳоланган эди.  Яқин Шарқда бошланган можаро туфайли бу миқдор деярли икки бараварга ошди. Айрим таҳлилчиларнинг фикрича, агар минтақадаги кескинлик сақланиб қолса ёки бўғоздаги қатнов узоқ муддат тикланмаса, нархлар бундан ҳам юқорига кўтарилиши мумкин. Энергия бозоридаги бундай ўзгаришлар глобал иқтисодиёт учун оддий статистик рақам эмас, балки занжирли реакцияни бошлаб берадиган омилдир.

Нефтнинг қимматлашуви, ўз навбатида бошқа турдаги маҳсулотларнинг ҳам нархларини ошишига сабаб бўлади. Негаки ҳар қандай ишлаб чиқаришда нефть ва газ асосий ёқилғи сифатида қолмоқда. Бундан ташқари, товар нархларининг кескин қимматлашувига логистика муаммоси ҳам таъсир қилади. Ҳормуздан нефть ва газнинг ўтмай қолиши, транспорт ёқилғи нархларига ҳам сезиларли таъсир қилди. Буюк Британиянинг “RAC” автомобилсозлик ташкилотининг маълумотларига кўра, 9 март кунига келиб бензиннинг ўртача нархи 4,95 пенсга кўтарилиб, йилига 137,78 пенсга етди, дизель ёқилғиси эса 9,43 пенсга кўтарилиб, 151,81 пенсга етди.

“Агар бу уруш бир неча ҳафта давом этса, бутун дунё бўйлаб ялпи ички маҳсулот ўсишига таъсир қилади. Ҳамма давлатнинг энергия тизими нархи ошади. Баъзи маҳсулотларнинг танқислиги ва таъминот қила олмайдиган заводларнинг занжирли реакцияси бўлади”, деди  Қатар Энергетика вазири Саад ал-Кааби.

Яна шуни унутмаслик лозимки, нефть бу фақатгина ёқилғи эмас, миллионлаб товарларни ишлаб чиқаришдаги асосий таркибий ингредиент ҳамдир. Пластмасса маҳсулотлари, қурилиш материаллари, синтетик толалар, фармацевтика маҳсулотлари, ўғитлар, резина ва шиналар, турли бўёқ ҳамда лаклар, қатор косметика воситаларининг барчасини таркибида ушбу “қора олтин”нинг улуши мавжуд. Агар нефть нархлари ошиши давом этса, кундалик ҳаётимизда энг кичик деталларнинг ҳам ишлаб чиқариш харажартлари ошиб боради.

Урушнинг иқтисодий оқибатлари молия бозорларида ҳам яққол сезилди. Йирик фонд индекслари кескин тебранишларга дуч келмоқда, инвесторлар эса хавфли активлардан чиқиб, хавфсизроқ воситаларга – олтин ёки давлат облигацияларига ўтмоқда. Албатта, бу ҳол Ўзбекистон каби катта олтин экспортчилари учун яхши. Аммо, умумий картинада, Европа ва Осиё фонд бозорларида акциялар қиймати пасайиб, кўплаб компаниялар капиталлашуви миллиардлаб долларга камайди. Қисқа қилиб айтганда, нефть кўп ҳолатда геосиёсатнинг барометри. Агар ҳали-бери минтақада тинчлик ўрнатилмаса, нефть ортидан бутун дунё иқтисоди “чўлоқланиб” қолади.

Урушдан манфаатдор Россия

Яқин Шарқдаги уруш глобал энергия бозорларини издан чиқарган бир пайтда, бу жараёндан маълум даражада фойда кўраётган давлатлардан бири – Россия бўлиб чиқмоқда. Москва расмийлари ва халқаро таҳлилчилар фикрича, АҚШ ва Исроилнинг Эрон билан тўқнашуви энергия бозорида янги талаб ва нарх ўсишини юзага келтириб, Россия экспорти учун қўшимча имкониятлар яратмоқда.

Сўнги ҳафталарда нефть нархларининг кескин кўтарилиши ва Яқин Шарқдаги логистика хавфлари глобал бозорларни Россия нефтига яна эътибор қаратишга мажбур қилди. Кремль баёнотига кўра, Эрон билан боғлиқ уруш фонида Россия нефти ва газига бўлган талаб сезиларли даражада ошган.

“Эрондаги уруш муносабати билан Россия энергия ресурсларига талабнинг сезиларли даражада ошганини кўрмоқдамиз. Россия нефть ва газнинг, жумладан, қувур линияси гази ҳамда суюлтирилган табиий газнинг ишончли етказиб берувчиси бўлиб келган ва шундай бўлиб қолмоқда”, деди Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков журналистларга.

Бу айниқса, Осиё бозорларида яққол сезилмоқда. Аввал Ғарб санкциялари туфайли Россия энергия экспортининг катта қисмини Ҳиндистон ва Хитой каби давлатларга йўналтиришга мажбур бўлган эди. Европа эса бу борада Россияга яна боғланиб қолишдан қўқряпти. Аммо, Яқин Шарқдаги беқарорлик сабаб кўплаб давлатлар энергия таъминотини диверсификация қилишга ҳаракат қилмоқда ва Россия бу жараёнда муқобил етказиб берувчи сифатида майдонга чиқмоқда.

Энергия нархларининг ошиши Россия иқтисодиёти учун ҳам муҳим омил ҳисобланади. Чунки мамлакат бюджетининг катта қисми айнан нефть ва газ экспортига таянади. Шу билан бирга, Россия энергетика даромадлари сўнги йилларда Ғарб санкциялари туфайли сезиларли босим остида қолган. Масалан, таҳлилларга кўра, сўнги йил давомида Россия экспорт ҳажми ортган бўлса-да, энергия савдосидан тушган умумий даромад пасайган. Шунга қарамай, энергия экспорти ҳали ҳам мамлакат иқтисодий тизимининг асосий таянчларидан бири бўлиб қолмоқда.

Бироқ, бу ҳолат Москва учун тўлиқ стратегик ютуқ дегани эмас. Россия ҳали ҳам санкциялар, логистика чекловлари ва нарх чегирмалари билан курашишга мажбур. Шунингдек, энергия нархларининг кескин ўсиши глобал иқтисодиётга босим ўтказиб, узоқ муддатда энергия талабининг пасайишига ҳам олиб келиши мумкин.

Шундай бўлса-да, ҳозирги геосиёсий вазият Россияга қисқа муддатли иқтисодий нафас олиш имконини беряпти. Яқин Шарқдаги ҳар бир ракета зарбаси ёки логистика узилиши глобал энергия бозорини янада кескинлаштирар экан, бу ҳолат нефть экспортига таянган Россия иқтисодиёти учун вақтинчалик, аммо сезиларли даражада фойдали фон яратади.

Ўзбекистонни нималар кутмоқда

АҚШ, Исроил ва Эрон ўртасидаги кескинликнинг ҳарбий можарога айланиши глобал иқтисодиёт билан бирга Ўзбекистон иқтисодиётига ҳам билвосита таъсир кўрсатиши мумкин. Бироқ, иқтисодий алоқалар тузилмасига қаралса, Эрон Ўзбекистоннинг асосий савдо ҳамкорлари қаторига кирмайди. 2025 йил якунларига кўра, Ўзбекистоннинг умумий ташқи савдо айланмаси 81,2 миллиард АҚШ долларини ташкил этган бўлиб, расмий маълумотларга кўра, 2025 йилда Ўзбекистон ва Эрон ўртасидаги ўзаро савдо ҳажми қарийб 578,9 миллион АҚШ долларини ташкил этган. Бу кўрсаткич умумий ташқи савдо ҳажмига нисбатан жуда кичик улушни эгаллайди. 2024 йилда эса бу кўрсаткич 469,6 миллион АҚШ доллари атрофида бўлиб, Ўзбекистоннинг Эронга экспорти 163,5 миллион АҚШ долларини, импорти эса 333 миллион АҚШ долларини ташкил қилган. Эрон асосан Ўзбекистонга полимер ва бошқа нефть-кимё маҳсулотлари, пластмасса, саноат ускуналари, металл буюмлар ҳамда айрим қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини экспорт қилади, холос.

Шу сабабли урушнинг Ўзбекистон иқтисодиётига тўғридан тўғри савдо зарбаси катта бўлиши эҳтимолдан йироқ. Бироқ, асосий таъсир логистика ва глобал нархлар орқали сезилиши мумкин. Эрон Марказий Осиё давлатлари учун Форс кўрфази портларига чиқиш имконини берувчи муҳим транзит йўлакларидан бири ҳисобланади. Хусусан, Эрон орқали денгиз портларига чиқиш Ўзбекистон учун муқобил логистика йўналишларидан бири сифатида кўриб чиқилади. Агар минтақадаги ҳарбий вазият кучайиб, транспорт инфратузилмаси ёки денгиз йўллари хавфсизлиги ёмонлашса, бу транзит харажатларининг ошишига ёки бутунлай тўхтаб қолишига олиб келиши мумкин.

Урушнинг яна бир муҳим иқтисодий оқибати глобал энергия нархларининг ошишидир. Яқин Шарқдаги кескинлик нефть ва газ нархининг кўтарилишига сабаб бўлишини кўп бор таъкидладик. Бу эса Ўзбекистонда ҳам ёқилғи нархлари орқали транспорт, ишлаб чиқариш ва логистика харажатларини ошириб, глобал инфляцияни кучайтиради. Натижада озиқ-овқат, саноат маҳсулотлари ва қурилиш материаллари нархи ҳам қимматлашиши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, АҚШ–Эрон–Исроил можароси Ўзбекистон иқтисодиётига бевосита савдо зарбаси бермаса-да, глобал энергия нархлари, логистика йўлаклари ва импорт харажатлари орқали билвосита иқтисодий босимни кучайтириши мумкин. Гарчи ўзбекистонликларнинг чўнтаги бу урушдан катта зарар кўрмаса-да, глобал иқтисодий силкинишлар ҳаммага таъсир қилади.