Эрдўғаннинг партияси юбилейини сиёсий тебранишлар фонида нишонлаяпти

Кеча, 14 август куни Туркия Президенти Ражаб Тойиб Эрдўған раҳбарлигида 2001 йил 14 августда ташкил этилган “Адолат ва тараққиёт” партияси (“AK Parti”) ўзининг 25 йиллигини нишонлади. Бу ҳақда “TRT Haber” хабар берди.  

Анқарадаги Миллий боғда ташкил этилган юбилейга Президент Ражаб Тойиб Эрдўған рафиқаси Эмина Эрдўған билан бирга келган. Тадбирида сўзга чиққан Эрдўған Адолат ва тараққиёт” партияси фаолияти ҳали якунланмаганини билдирган.

“Биз эндигина бошлаяпмиз. Бу ҳаракат Туркияни аввал 2053 йилга, кейин эса 2071 йилга олиб боради”, деган Эрдўған. 

Шунингдек, у Туркияга хизмат қилиш ва мамлакат равнақи учун ишлашда давом этишини айтган.

“Адолат ва тараққиёт” 25 йиллигини тантанали нишонлади

Анқарадаги Бошкент Миллат боғида ўтказилган тадбирда Туркиянинг барча 81 вилоятидан келган минглаб партия аъзолари ва тарафдорлари иштирок этган. Юбилей муносабати билан ташкил этилган дастурда партиянинг 25 йиллик сиёсий фаолияти, мамлакат бошқарувидаги иштироки ва амалга оширилган ислоҳотлари ҳақидаги тақдимотлар намойиш этилган.

Тадбирда сўзга чиққан Эрдўған партия ташкил топганидан буён турли лавозимларда фаолият юритган аъзолар, партиянинг аёллар ва ёшлар қаноти вакиллари ҳамда сайловларда партияни қўллаб-қувватлаган фуқароларга миннатдорлик билдирган. Шунингдек, у Халқ Иттифоқидаги ҳамкори – Миллиятчи Ҳаракат Партияси раҳбари Давлат Боҳчелига ҳам ташаккур йўллаган. Президент ўз нутқида партия сафида фаолият юритиб, вафот этган сиёсатчилар ва фаолларни ҳам ёдга олган. Тадбир давомида “AK Parti” тарихида муҳим ўрин тутган воқеалар ва сиёсий босқичлар ҳақида ҳам сўз юритилган.

Эрдўған партиянинг келажак мақсадларини очиқлади

Юбилей тадбиридаги чиқишида Эрдўған “AK Parti”нинг 25 йиллик фаолияти давомида таълим, соғлиқни сақлаш, транспорт, энергетика ва мудофаа саноати соҳаларида йирик лойиҳалар амалга оширилганини айтган. У Туркия иқтисодиёти, экспорти ва миллий даромади сўнгги чорак асрда сезиларли даражада ўсганини таъкидлаган.

Шунингдек, Эрдўған Туркиянинг мудофаа саноатида эришган ютуқларига алоҳида тўхталган. Унинг қайд этишича, мамлакат бугун ўзининг ҳарбий кемалари, учувчисиз қурилмалари, вертолётлари, танклари ва ракеталарини ишлаб чиқараётган давлатлар қаторига кирган.

Нутқида “AK Parti”нинг келгуси режалари ҳақида ҳам сўз юритган Эрдўған партиянинг 2053 ва 2071 йилларга мўлжалланган мақсадлари борлигини билдирган. У партия ҳали ўз олдига қўйган вазифаларни тўлиқ бажариб бўлмаганини таъкидлаб, “AK Parti” келажакда ҳам Туркия сиёсий ҳаётида муҳим ўрин тутишини қайд этган. “AK Parti” ташкил этилганидан буён қатнашган барча умумий сайловларда биринчи партия бўлиб келган. Шунингдек, “AK Parti” 1946 йилдан буён Туркияда энг узоқ муддат узлуксиз ҳокимиятда қолган партия рекордини ҳам ўрнатган.

“AK Parti” 25 ёшда

Ражаб Тойиб Эрдўған раҳбарлигида 2001 йил 14 августда ташкил этилган “AK Parti” сиёсий майдондаги 25 йиллик фаолиятини нишонлади. Партия ташкил топганидан буён қатнашган барча умумий сайловларда биринчи ўринни эгаллаб келган. Шунингдек, Туркияда кўппартиявий сиёсий ҳаёт бошланган 1946 йилдан бери янгиланмаган рекордни қайд этган. “AK Parti” 2001 йил 14 августда Туркиянинг 39-сиёсий партияси сифатида мамлакат сиёсий ҳаётига кириб келган. Партия Истанбулнинг собиқ мэри Ражаб Тойиб Эрдўған бошчилигидаги “Фазилатли инсонлар ҳаракати” томонидан ташкил этилган.

Партиянинг асосий вазифаси – сайловларда қатнашиш, парламент ва маҳаллий ҳокимиятларда вакиллик қилиш ҳамда мамлакатни бошқариш.

Эрдўған партия ташкил этилганини эълон қилар экан, янги сиёсий давр бошланганини билдирган. “AK Parti”нинг ташкил топиши Туркия сиёсий тарихида янги босқичнинг бошланиши сифатида баҳоланган. Ташкил этиш жараёни якунлангач, 16 август куни бўлиб ўтган “AK Parti” Таъсисчилар кенгаши йиғилишида Эрдўған бир овоздан партия раиси этиб сайланган. Шу тариқа кейинчалик 4 нафар бош вазир ва 2 нафар президентни етиштирган “AK Parti”нинг сиёсий фаолияти бошланган.

У ташкил этилганидан 15 ой ўтиб, “Ёлғиз ўзи, ҳокимиятга” шиори остида 2002 йил 3 ноябрда бўлиб ўтган парламент сайловларида қатнашган. Ўша пайтда сиёсий тақиқ сабаб Эрдўған сайловларда иштирок эта олмаган. Шунга қарамай, “AK Parti” 34,28 фоиз овоз билан биринчи ўринни эгаллаган ва Абдуллоҳ Гул бошчилигида Туркиянинг 58-ҳукумати тузилган.

Эрдўған сиёсатга қайтди

Туркия Жиноят кодексининг 312-моддасига киритилган ўзгартириш билан Эрдўғаннинг сиёсий фаолиятига қўйилган тақиқ бекор қилинган. Шундан сўнг, у 2003 йил 9 март куни Сиирт шаҳрида қайта ўтказилган сайловларда депутат этиб сайланиб, парламентга кирган. Абдуллоҳ Гул бошчилигидаги 58-ҳукумат истеъфога чиққач, Президент Аҳмад Наждат Сезар Эрдўғанга ҳукумат тузиш вазифасини топширган. Эрдўған 2003 йил 15 март куни Туркиянинг 59-ҳукуматини тузиб, бош вазир лавозимини эгаллаган.

Сайловлардаги ғалабалар даври

“AK Parti” Эрдўған бошчилигидаги ҳукуматдан кейин илк сайлов синовини 2004 йилги маҳаллий сайловларда ўтказган. Партия сайловларда 41,7 фоиз овоз олиб, биринчи ўринни эгаллаган ва 12 таси йирик шаҳар бўлган жами 1750 та муниципалитет бошқарувини қўлга киритган. 2007 йилги парламент сайловларида “AK Parti”нинг овозлар улуши 46,58 фоизга етган ва партия якка ҳокимиятини сақлаб қолган. 2009 йилги маҳаллий сайловларда ҳам “AK Parti” энг кўп овоз олган партия бўлган.

Ҳукмрон партияга нисбатан ёпиш даъвоси

“AK Parti”га қарши муҳим сиёсий жараёнлардан бири 2008 йилда юз берган. Туркия Олий суди Бош прокурори Абдураҳмон Ялчинқоя томонидан тайёрланган, президент Абдуллоҳ Гул ва бош вазир Ражаб Тойиб Эрдўған ҳам бўлган 71 нафар шахсга 5 йил муддатга сиёсий фаолият билан шуғулланишни тақиқлаш ҳамда “AK Parti”ни ёпишни назарда тутувчи даъво 2008 йил 14 март куни Конституциявий судга киритилган. Конституциявий суд 31 март куни даъвони қабул қилиши билан “AK Parti” учун янги жараён бошланган. Сиёсий тарихга “Google даъвоси” номи билан кирган иш бўйича суд 2008 йил 30 июль куни қарор чиқарган.

Суд аъзоларининг 6 нафари партияни ёпиш тарафдори, 5 нафари эса бунга қарши овоз берган. Бироқ Конституцияда белгиланган малакали кўпчилик овоз тўпланмагани сабабли “AK Parti”ни ёпиш ҳақидаги даъво рад этилган.

Тарихий референдум

“AK Parti”нинг муҳим сиёсий синовларидан яна бири 2010 йилда бўлиб ўтган референдум бўлган. Унда 1982 йилги Конституцияга ўзгартиришлар киритиш таклифи овозга қўйилган. Референдум 12 сентябрь ҳарбий тўнтаришининг 30 йиллигига тўғри келган. Овоз бериш натижаларига кўра, сайловчиларнинг 57,88 фоизи таклифни қўллаб-қувватлаб, “ҳа” деб овоз берган. 2011 йилги парламент сайловларида “AK Parti” 49,83 фоиз овоз олган. 2014 йилги маҳаллий сайловларда эса 45,54 фоиз овоз тўплаб, 18 таси йирик шаҳар бўлган жами 818 та муниципалитет раҳбарлигини қўлга киритган.

Халқ томонидан сайланган илк президент

Президент Абдуллоҳ Гулнинг ваколат муддати тугагач, 2014 йил 10 август куни президентлик сайлови ўтказилган. Унда Ражаб Тойиб Эрдўған 51,79 фоиз овоз олиб, халқ томонидан тўғридан тўғри сайланган Туркиянинг илк президенти ва мамлакатнинг 12-президенти бўлган. Эрдўған президент этиб сайлангач, “AK Parti” раиси лавозимини Коня депутати Аҳмад Довутўғли эгаллаган. Довутўғли раҳбарлигидаги “AK Parti” илк сайлов синовини 2015 йил 7 июнь куни бўлиб ўтган парламент сайловларида топширган. Шундан сўнг, 1 ноябрь куни муддатидан олдин сайлов ўтказилган ва “AK Parti” яна якка ўзи ҳокимиятни қўлга киритган. “AK Parti”нинг 2016 йил 22 май куни бўлиб ўтган 2-фавқулодда қурултойида партия асосчиларидан бири Бинали Йилдирим раиси этиб сайланган. Йилдирим 65-ҳукуматни тузиб, бош вазир бўлган.

FETÖ’нинг 15 июлдаги тўнтариш уруниши ва “Жумҳур иттифоқи”нинг ташкил топиши

2016 йил 15 июль куни Фетуллоҳчи террор ташкилоти (FETÖ) томонидан Туркияда давлат тўнтаришини амалга оширишга уриниш бўлган. Президент Эрдўғаннинг фуқароларни шаҳар майдонлари ва аэропортларга чиқишга чақириғидан сўнг одамлар танклар қаршисига чиқиб, демократияни ҳимоя қилган ва тўнтариш уруниши бостирилган. 15 июль воқеаларидан кейин “AK Parti” ва Миллий ҳаракат партияси (МҲП) ўртасида шаклланган ҳамкорлик кейинчалик “Жумҳур иттифоқи”нинг асосини ташкил этган. “AK Parti” 2017 йил 16 апрель куни ўтказилган референдум билан Туркия сиёсий тизимида муҳим ўзгариш амалга оширилишига эришган. Туркияда янги давр бошланишига йўл очган референдум учун Конституцияга ўзгартириш киритиш таклифи 2016 йил 10 декабрь куни бош вазир Бинали Йилдирим ва 316 нафар “AK Parti” депутати имзоси билан парламентга тақдим этилган.

Моддалар бўйича овоз беришлар якунлангач, Президент Эрдўған 2017 йил 10 февраль куни Конституцияга киритиладиган ўзгартиришларни тасдиқлаган ва уларни референдумга чиқариш учун ҳукуматга юборган. Референдум 51,41 фоиз “ҳа” ва 48,59 фоиз “йўқ” овози билан якунланган. Натижада Конституциядаги “Президент этиб сайланган шахс ўз партияси билан алоқасини узади” деган норма бекор қилинган ва Президент Эрдўғаннинг партияга қайтишига йўл очилган. Шунингдек, фуқаролар берган овозлари орқали Президентлик бошқарув тизимига ўтишни маъқуллаган. Эрдўған 2014 йилги президентлик сайловидан кейин тарк этган “AK Parti”га 979 кундан сўнг қайтиб, партияга аъзолик декларациясини имзолаган. 2017 йил 21 май куни бўлиб ўтган “AK Parti”нинг 3-фавқулодда катта қурултойида Эрдўған 1414 та ҳақиқий овознинг барчасини олиб, 998 кундан кейин яна “AK Parti” раиси этиб сайланган.

Эрдўған яна партия раиси бўлди

2018 йил 18 август куни ўтказилган “AK Parti” 6-навбатдаги Катта қурултойида Ражаб Тойиб Эрдўған берилган ҳақиқий овозларнинг барчасини олиб, 1380 овоз билан яна партия раиси этиб сайланган. Қурултойда киритилган ўзгартиришларга кўра, 2018 йил 24 июнь сайловларида қўлланилган “сиёсий партиялар сайлов иттифоқи” тушунчаси партия низомига киритилган. Шунингдек, “Марказий Ижроия Кенгаши аъзолиги билан вице-президент ёки вазирлик лавозими бир шахсда бирлашиши мумкин эмас” деган банд ҳам қўшилган. Маҳаллий бошқарув органларига сайловларда ҳам “AK Parti” ва Миллиятчи ҳаракат партияси (МҲП) “Жумҳур иттифоқи”ни давом эттирган. Шу доирада 30 таси метрополитен шаҳар бўлган 51 вилоятда иттифоқ тузилган. 27 йирик шаҳарда “AK Parti”, Адана, Мерсин ва Маниса шаҳарларида эса МҲП номзод кўрсатган. “AK Parti” ушбу сайловларда ҳам 44,33 фоиз овоз олиб, энг йирик сиёсий партия бўлиб қолган.

Пандемия қурултой жараёнини кечиктирди

Президент ва “AK Parti” раиси Ражаб Тойиб Эрдўғаннинг топшириғи билан партиянинг 7-навбатдаги Катта қурултойи жараёни кузда бошланган эди. Бироқ 2020 йил март ойида Туркияда ҳам тарқала бошлаган COVID-19 пандемияси сабаб “Ишонган йўлингдан юр” шиори остидаги қурултой жараёни вақтинча тўхтатилган. Пандемия шароити енгиллашгач, қурултой жараёни давом эттирилган ва 2021 йил 24 март куни қурултой ўтказилган. Унда Эрдўған ҳақиқий деб топилган 1428 овознинг барчасини олиб, яна “AK Parti” раиси этиб сайланган.

Эрдўған яна президент этиб сайланди

2023 йил 10 март куни Президент саройида сўзга чиққан Эрдўған Конституциянинг 116-моддаси асосида 18 июнда ўтказилиши керак бўлган президент ва парламент сайловларини 14 майга кўчириш ҳақидаги қарорни имзолаган. 14 май куни бўлиб ўтган Президент ва 28-чақириқ парламент сайловларида “Жумҳур иттифоқи” номзоди Ражаб Тойиб Эрдўған 49,52 фоиз овоз олган. Бироқ у биринчи босқичда 50 фоиз +1 овоз тўплай олмагани сабаб президент этиб сайланмаган. “AK Parti” эса 35,62 фоиз овоз билан парламентда 268 ўринга эга бўлган. 28 май куни ўтказилган иккинчи босқичда Эрдўған 52,18 фоиз овоз олиб, Туркия Президенти этиб сайланган. Ташкил этилганидан буён қатнашган барча умумий сайловларда биринчи партия бўлиб келган “AK Parti” ушбу сайловда ҳам ғалаба қозониб, 1946 йилдан бери давом этаётган кўп партияли сиёсий тизим тарихидаги энг узоқ муддат ҳокимиятда қолган партия мақомини сақлаб қолган. Сайловлардан кейин “AK Parti” 2023 йил 7 октябрда 4-навбатдан ташқари Катта қурултойини ўтказган. Унда Эрдўған ҳақиқий деб топилган 1399 овознинг барчасини олиб, яна AK Parti раиси этиб сайланган. Қурултойда сайланган янги Марказий Қарор ва Бошқарув Кенгаши таркибига 49 янги исм киритилган. Марказий Ижроия Кенгашидаги 18 аъзодан эса 14 нафари ўз лавозимини сақлаб қолган.

Маҳаллий сайловлар ва партиядаги янгиланиш

“AK Parti” 31 март куни бўлиб ўтган маҳаллий сайловларда 35,49 фоиз овоз олиб, 24 вилоят ва 357 туман ҳокимлигини қўлга киритган. Сайлов натижалари эълон қилингач, Эрдўған:

“Халқнинг сайлов қутиси орқали берган хабарларини энг тўғри ва холис тарзда ақл ва виждон тарозисида тортиб, зарур чораларни албатта кўрамиз”, деган.

Шундан сўнг, партияда янгиланиш жараёни бошланган. Адияман, Афёнқараҳисар, Эрзинжан, Газиантеп, Кастамону, Усмония, Зонгулдак, Ризе, Шанлиурфа, Мардин, Қаҳрамонмараш ва Батман вилоятларидаги партия раҳбарлари ҳамда айрим туман раҳбарлари алмаштирилган.

Партияда янгиланиш давом этди

AK Parti 2025 йил 23 февраль куни 8-навбатдаги Катта қурултойини ўтказиб, Марказий қарор ва бошқарув кенгаши (МҚБК), Марказий интизом кенгаши, Сиёсий фазилат ва этика кенгаши ҳамда Партия ички демократия ҳакамлик кенгаши аъзоларини сайлаган. Янги МҚБКда 36 нафар аъзо ўз лавозимини сақлаб қолган, 39 нафар аъзо эса янги раҳбарият таркибига кирмаган. Кенгашга яна 39 янги исм қўшилиши натижасида унинг 52 фоизи янгиланган. Қурултойда партия низомининг 81-моддасига ҳам ўзгартириш киритилиб, “Туркий давлатлар билан алоқалар”, “Соғлиқни сақлаш сиёсати” ҳамда “Маданият ва санъат сиёсати” номли учта янги бошқарма ташкил этилган. Шунингдек, “AK Parti” Атроф-муҳит ва шаҳарсозлик сиёсати бўйича раҳбари Севилай Тунчер 2026 йил 9 апрелда ўз вазифасини МҚБК аъзоси ва Истанбул депутати Нилҳан Аянга топширган. 8-навбатдаги Катта қурултойдан кейин ҳам партияда янгиланиш жараёни давом этган. Адана, Адияман, Афёнқараҳисар, Ардаҳан, Битлис, Чанаққале, Диёрбакир, Элазиғ, Гиресун, Караман, Муғла, Ниғде, Орду, Сиирт ва Тунжели вилоятларидаги партия раҳбарлари алмаштирилган.