Хушомадгўй Трамп ва жиддий Си: музокараларда ким қайси картани очди?

north_east

Сохта табассумларга бой ташриф. Трамп Хитойда! (фоторепортаж)

Кеча, 14 май куни Пекинда АҚШ Президенти Дональд Трамп ва ХХР Раиси Си Цзиньпин ўртасида музокаралар бўлиб ўтди. Музокараларнинг якунлари бўйича томонлар умумий, аммо яхши кайфиятдаги баёнотлар берди. 

Уларнинг эътибор қаратган жиҳатлари бир-биридан бироз фарқ қилди: Хитой томони асосий урғуни Тайвань масаласига қаратиб, бу муаммонинг “нотўғри ҳал этилиши” Хитой-Америка муносабатларининг бутун мажмуасини хавф остига қўйиши мумкинлигидан огоҳлантирган бўлса, АҚШ томонидан Тайвань ҳақида бирон оғиз ҳам сўз айтилмади. Бунинг эвазига Оқ уй Вашингтон ва Пекиннинг Ҳормуз бўғозидаги вазият бўйича позициялари деярли бир хил эканини ишонч билан маълум қилди. 

Икки давлат етакчиларининг Халқ Ассамблеялари саройидаги музокаралари гўзал ва тантанали маросим билан бошланди. Дастлаб Си Цзиньпин ва Дональд Трампни Тяньаньмэнь майдонининг ғарбий чегараси бўйлаб жойлашган ушбу улуғвор бино олдига тўшалган қизил гиламнинг икки томонида саф тортган, парад либосидаги офицерлар гуруҳи қутлади.

Трамп ва Си ушбу гилам устидан трибунага қараб юрди ва у ердан туриб салютни томоша қилгач, қўлларида гуллар ҳамда АҚШ ва Хитой байроқларини тутган бошланғич синф ўқувчилари сафи оралаб ўтди. Америка Президенти болаларни иккала қўлининг бош бармоғини юқорига кўтарган ҳолда (like белгиси билан) қутлади, ХХР раиси эса одатдагидек вазминроқ йўл тутди – у шунчаки саломлашиш белгиси сифатида қўл силкиб қўйди. Маросим Хитой армияси оркестрининг чиқиши билан якунланди, шундан сўнг иккала етакчи икки томонлама музокаралар учун бино ичкарисига йўл олди.

Музокаралар олдидан сўзлаган кириш сўзида Дональд Трамп мезбонга хушомад қилишдан бошлаб, Си Цзиньпинни “буюк етакчи” деб атади.

“Мен ҳаммага айтяпман: сиз – буюк етакчисиз. Баъзида одамларга бу гапим ёқмайди, лекин барибир айтавераман, чунки бу ҳақиқат”, дейди Трамп хитойлик ҳамкасбига юзланиб. 

Сўнгра у ўз суҳбатдошига яна бир бор ҳурмат бажо келтириб, кўпчилик ушбу учрашувни “тарихдаги энг муҳим учрашув” деб ҳисоблаётганини таъкидлади. 

“Америкада одамлар бундан бошқа нарса ҳақида гапиришмаяпти”, дейди Оқ уй раҳбари.

ХХР раисининг кириш нутқи эса Трампнинг экспромт (тўсатдан айтилган) баёнотларидан фарқли ўлароқ, анча чуқурроқ ва ҳазилкашликдан йироқ бўлди. 

Раис Си шундай деди: 

“Бутун дунёни қизиқтираётган асосий савол – “икки мамлакат муаммоларга биргаликда қарши туриш ва дунёга каттароқ барқарорлик олиб кириш учун ҳамкорлик қила оладими” ҳамда “ушбу икки давлат “Фукидид қопқони”дан (гегемонлик мақомига даъвогарлар ўртасидаги етакчилик курашида тўқнашувнинг муқаррарлигини англатувчи ибора) қочиб, йирик давлатлар ўртасидаги муносабатларнинг янги моделини шакллантира оладими?”.

Бироқ кейинроқ, ёпиқ эшиклар ортида, Си Цзиньпин Пекин ва Вашингтон томонидан барқарор ва олдиндан айтиб бўладиган муносабатларни кутаётган бутун дунёни хавотирга солувчи нуқтани тилга олган.

“Тайвань масаласи Хитой ва АҚШ муносабатларидаги энг муҳим муаммодир. Агар у нотўғри ҳал этилса, икки мамлакат тўқнашиши ёки ҳатто низога киришиши мумкин, бу эса Хитой-Америка муносабатларининг бутун мажмуасини ўта хавфли вазиятга солиб қўяди”, дея Си Цзиньпиндан иқтибос келтирди Хитойнинг CCTV давлат телеканали.

Трамп бунга нима деб жавоб бергани сирлигича қолди. Икки соатлик мулоқотдан сўнг етакчилар Осмон ибодатхонасига – ўтмишда Генри Киссинджер ва АҚШнинг собиқ президенти Жеральд Форд ҳам ташриф буюрган Мин сулоласи даврига оид диний мажмуага йўл олди. Оқ уй эса ўша вақтгача музокаралар якуни бўйича биронта ҳам қисқа хабар эълон қилмаган эди.

Музокараларнинг айрим тафсилотларини – умумий бўлса-да – биринчи бўлиб Хитой давлат ОАВлари тарқатди. Масалан, “Синьхуа” хабарига кўра, ёпиқ эшиклар ортидаги учрашувда Си бир кун аввал икки мамлакат иқтисодий ва савдо делегациялари ўртасида бўлиб ўтган музокаралар “умуман олганда мувозанатли ва ижобий натижа” берганини айтган.

Си Цзиньпин Америка бизнеси вакилларидан иборат делегацияга Хитой “дунё учун эшикларини янада кенгроқ очишини”, АҚШ компаниялари эса Хитойда “янада порлоқ истиқболларга эга бўлишини” таъкидлади.

ХХР Ташқи ишлар вазирлигининг расмий баёнотида қайд этилишича, Раис Си ва Президент Трамп яқин уч йил ва ундан кейинги даврда стратегик йўналиш бўлиб хизмат қиладиган “Хитой ва АҚШ ўртасида янги асос сифатида конструктив, стратегик ва барқарор муносабатларни қуришга” келишиб олган.

Америка томони эса жим турди. Тўлиб-тошиб гапириши билан танилган Дональд Трамп ҳам Пекиндаги фотосессия вақтида журналистлар унга савол берганда ажабланарли даражада сукут сақлаган. CNN телеканали видеосида кўринишича, Осмон ибодатхонасидан чиқишда мухбирлар Америка Президентидан хитойлик мавқедоши билан Тайвань масаласини муҳокама қилгани ҳақида икки марта сўраган, бироқ у бу саволларни эътиборсиз қолдирган ва Сининг ёнида бир муддат жим тургач, у ердан узоқлашган.

Кечга яқин, ҳашаматли давлат банкети (зиёфати) бошланишидан бироз олдин, Оқ уй ниҳоят эрталабки музокаралар якунлари бўйича ўз баёнотини чиқарди. Етакчилар учрашувини “муваффақиятли” деб атаган Америка томони унда икки давлат ўртасидаги иқтисодий ҳамкорликни мустаҳкамлаш йўллари, жумладан, Америка бизнесининг Хитой бозорига киришини кенгайтириш, шунингдек, АҚШ иқтисодиётига Хитой инвестициялари ҳажмини ошириш масалалари муҳокама қилинганини маълум қилди.

Америка талқинига кўра, Си ва Трамп Ҳормуз бўғози очиқ қолиши кераклиги борасида ҳам якдил фикрга келган.

АҚШ баёнотидан келиб чиқилса, Хитой бўғозни ҳарбийлаштиришга ва ундан фойдаланганлик учун ҳақ ундиришга қаратилган ҳар қандай уринишларга қарши чиққан, шунингдек, келажакда ушбу транспорт артериясига қарамлигини камайтириш мақсадида Америка нефти харидларини кўпайтиришга қизиқиш билдирган.

Оқ уйнинг хабар беришича, Хитой ва АҚШ раҳбарлари “Қўшма Штатларга кириб келаётган фентанил прекурсорлари оқимини тўхтатиш ва Хитой томонидан Америка қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари харидлари ҳажмини ошириш борасида эришилган муваффақиятларни янада ривожлантириш зарурлигини таъкидлаган”.

Оқ уйнинг учрашув якунлари бўйича расмий хабарида Тайвань ҳақида бирон оғиз ҳам сўз юритилмаган.