Эрон ядро дастури бўйича МАГАТЭ билан ҳамкорликни яна тўхтатди

Теҳрон Мисрда Атом энергияси бўйича халқаро агентлик (МАГАТЭ) билан эришилган келишувларни амалга оширишни тўхтатди. Бу ҳақда Эрон Ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи давлат телевидениесига берган интервьюсида маълум қилди.

“Ҳозирда Қоҳира келишуви тўхтатилган, биз МАГАТЭ билан ядровий масалалар бўйича ҳамкорликни тўхтатдик”, деди у.

Сентябрь ойининг охирида Эрон Миллий хавфсизлик олий кенгаши МАГАТЭ билан ҳамкорликни тўхтатишга қарор қилган эди. Бу чора БМТда Теҳронга қарши санкциялар бўйича овоз беришдан сўнг қабул қилинган.

Баёнотда таъкидланишича, Ташқи ишлар вазирлигининг агентлик билан ҳамкорлиги ва инқирозни бартараф этиш бўйича таклиф қилинган режаларга қарамай, Европа давлатларининг ҳаракатлари туфайли МАГАТЭ билан ўзаро ҳамкорлик тўхтатилади.

Таъкидланишича, ҳатто ҳамкорлик тўхтатилган шароитда ҳам Эрон ТИВга давлатнинг миллий манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида Эрон Ислом Республикаси Миллий хавфсизлик олий кенгаши қарори доирасида МАГАТЭ билан маслаҳатлашувларни давом эттириш тавсия этилган.

19 сентябрь куни БМТ Хавфсизлик кенгаши 2231-резолюцияга мувофиқ, Эронга нисбатан иқтисодий санкцияларни доимий равишда бекор қилишни рад этди. Овоз беришда тўрт давлат қарши чиқди, тўққиз давлат эса қўллаб-қувватлади. Шунинг учун 28 сентябрга қадар келишувга эришилмаса, чеклов чоралари қайта тикланиши мумкин.

Жанубий Корея тақдим этган резолюция етарли қўлловга эга бўлмади. Фақат тўрт давлат: Хитой, Россия, Покистон ва Жазоир тарафдор бўлди. АҚШ, Буюк Британия, Франция ва бошқа бир қатор давлатлар эса қарши чиқди.

Август ойида “Европа учлиги” давлатлари “снапбэк” механизмни ишга туширди, у 30 кун ичида БМТ санкцияларини босқичма-босқич тиклашни кўзда тутади. Европа томони Теҳрон уранни бойитиш бўйича мажбуриятларини бажармаётганини асос қилиб кўрсатди.

Маълумот учун, 1970 йилда Теҳрон Ядро қуролини тарқатмаслик тўғрисидаги шартномани (ЙҚТШ) ратификация қилган, 1974 йилда эса МАГАТЭ билан кенг қамровли кафолатлар тўғрисидаги битимни имзолаган. Унга кўра, агентлик мамлакатнинг ядровий объектлари ҳақида маълумот йиғади, уларни текширади ва дастур тинч мақсадга хизмат қилишини тасдиқлайди. 1979 йилдаги инқилобдан сўнг дастур тўхтатилган, бироқ кейинчалик қайта тикланган. 1990 йилларда Эрон биринчи марта ядровий қурол яратмоқчи бўлганликда айбланган.

2003 йилда МАГАТЭ Эронда уранни бойитиш изларини топган, Теҳрон эса декларация қилинмаган фаолиятни олиб борганини тан олган. Шундан сўнг, ЙҚТШда қўшимча протокол имзоланган ва Эрон МАГАТЭ тавсиясига кўра бойитиш дастурини тўхтатган. Бироқ 2005 йилда уни қайта бошлади. Кейинги йили агентлик Эронга ҳамкорликдан бош тортиш айбини қўйди ва унга нисбатан илк санкциялар жорий этилди.

Шундан сўнг, Теҳрон ва Ғарб давлатлари ядровий дастур бўйича келишувга эришишга уринди. 2015 йилда Эрон Германия, Франция, Буюк Британия, АҚШ, Хитой ва Россия билан келишув имзолаганди. Унга кўра, Эрон ядровий дастурини чеклаб, эвазига санкциялар олиб ташланиши керак эди. Бироқ 2018 йилда Дональд Трампнинг биринчи президентлик даврида АҚШ келишувдан чиқиб, Эронга янги жазо чораларини жорий этди. 

Шундан кейин Теҳрон мажбуриятларни аста-секин бажармасликка ўтиб, уран бойитишни қайта йўлга қўйди. АҚШнинг баҳолашича, Эрон келишувда белгиланган нормани тўрт бараварга оширган. Аммо Теҳрон уран ядровий қурол яратиш учун эмас, тинч мақсадларда бойитилаётганини таъкидламоқда.

Эслатиб ўтамиз, яқиндагина Эрон Миллий хавфсизлик олий кенгашининг Ядро қўмитаси Қоҳирада Ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи ва агентлик бош директори Рафаэль Гросси томонидан имзоланган МАГАТЭ билан ҳамкорликни қайта тиклаш бўйича келишувни маъқуллаганди.