Eron MAGATE bilan hamkorlikni qayta tiklashni ma’qulladi

Eron Milliy xavfsizlik oliy kengashining Yadro qo‘mitasi avvalroq Qohirada Tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi va agentlik bosh direktori Rafael Grossi tomonidan imzolangan MAGATE bilan hamkorlikni qayta tiklash bo‘yicha kelishuvni ma’qulladi. Bu haqda “NourNews” xabar berdi.

Qayd etilishicha, kelishuvlarning amalga oshirilishi Eron yadroviy inshootlari xavfsizligini ta’minlashga bog‘liq bo‘ladi.

“Eron va uning yadroviy ob’ektlariga qarshi har qanday dushmanona harakatlar, jumladan, BMT Xavfsizlik Kengashining ilgari bekor qilingan rezolyutsiyalari tiklangan taqdirda, ushbu kelishuvlarning bajarilishi to‘xtatiladi”, deyiladi kengash hujjatida.

Xalqaro tekshiruvlarning tiklanishi Eronga Germaniya, Buyuk Britaniya va Fransiya tomonidan e’lon qilingan yangi iqtisodiy sanksiyalardan qochishga yordam berishi mumkin. 2015 yilda bu uch davlat AQSH, Xitoy va Rossiya bilan birgalikda Eronning yadroviy qurol ishlab chiqarishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun Islom Respublikasi bilan yadroviy bitim tuzgan edi. 2018 yilda, Donald Trampning birinchi prezidentlik muddati davomida Qo‘shma Shtatlar bir tomonlama ravishda kelishuvdan chiqdi va Eronga qarshi yangi sanksiyalar joriy qildi.

Bu fonda Tehron asta-sekin o‘z majburiyatlarini bajarishdan bosh torta boshladi va o‘zining yadroviy inshootlarida uranni boyitish ishlarini qayta boshladi. AQSH rasmiylariga ko‘ra, Islom Respublikasi kelishuvda belgilangan me’yorni allaqachon to‘rt baravar oshirgan. Tehron uranni yadroviy qurol yaratish uchun boyitganini rad etadi.

Tehron va MAGATE o‘rtasidagi hamkorlik joriy yilning iyun oyida Isroil va Qo‘shma Shtatlar Eronning Fordo, Natanz va Isfaxondagi yadroviy maydonlariga hujum qilgan 12 kunlik urushdan keyin to‘xtatilgan edi. Eron hukumati yadroviy inshootlarga qilingan hujumlarda harakat qilmayotgani uchun tanqid qilinganidan so‘ng, 2 iyul kuni Eron Prezidenti Mas’ud Pezeshkiyon buyrug‘i bilan MAGATE inspektorlari mamlakatdan chiqarib yuborilgan edi.

2025 yil 3 iyunda Isroil 12 kun davomida asosan yadroviy va harbiy nishonlarni nishonga olib, AQSH ko‘magida Eronga katta hujum uyushtirdi. Bunga javoban Islom Respublikasi Isroilga bir qator raketa va uchuvchisiz havo zarbalari bilan hujum qildi.

Rafael Grossi avvalroq Tehrondan boyitilgan uranning zarari va zahiralarini baholash uchun 2025 yil iyun urushida zarar ko‘rgan uchta yadroviy ob’ektda xalqaro tekshiruv o‘tkazishga ruxsat berishni so‘ragan edi. Tehron hukumati agentlik inspektorlariga bunga ruxsat berilishini bir necha bor rad etgan.

Ma’lumot uchun, 1970 yilda Tehron Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnomani (YQTSH) ratifikatsiya qilgan, 1974 yilda esa MAGATE bilan keng qamrovli kafolatlar to‘g‘risidagi bitimni imzolagan. Unga ko‘ra, agentlik mamlakatning yadroviy ob’ektlari haqida ma’lumot yig‘adi, ularni tekshiradi va dastur tinch maqsadga xizmat qilishini tasdiqlaydi. 1979 yildagi inqilobdan so‘ng dastur to‘xtatilgan, biroq keyinchalik qayta tiklangan. 1990 yillarda Eron birinchi marta yadroviy qurol yaratmoqchi bo‘lganlikda ayblangan.

2003 yilda MAGATE Eronda uranni boyitish izlarini topgan, Tehron esa deklaratsiya qilinmagan faoliyatni olib borganini tan olgan. Shundan so‘ng, YQTSHda qo‘shimcha protokol imzolangan va Eron MAGATE tavsiyasiga ko‘ra boyitish dasturini to‘xtatgan. Biroq 2005 yilda uni qayta boshladi. Keyingi yili agentlik Eronga hamkorlikdan bosh tortish aybini qo‘ydi va unga nisbatan ilk sanksiyalar joriy etildi.

Shundan so‘ng, Tehron va G‘arb davlatlari yadroviy dastur bo‘yicha kelishuvga erishishga urindi. 2015 yilda Qo‘shma keng qamrovli harakatlar rejasi imzolandi. Bu hujjatga ko‘ra, Eron uranni boyitishdan voz kechadi va buning evaziga sanksiyalar olib tashlanadi. 2018 yilda AQSH bitimdan chiqdi, bir yildan keyin esa Eron yadroviy ishlanmalarni qayta boshladi.