Urush sabab ko‘p narsa qimmatlashadi

Dunyo global beqarorlik bosqichiga kirdi. Bugun Isroil va AQSHning Eronga qarshi amalga oshirgan zarbalari, shuningdek, Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi qurolli to‘qnashuvlar Markaziy Osiyo atrofida xavfli geosiyosiy muhitni shakllantirmoqda. Muhim jihat shundaki, ixtilofning bir markazi — Eron — bizdan minglab kilometr uzoqda bo‘lsa-da, ikkinchi o‘choq — Afg‘oniston — bevosita janubiy chegaralarimiz yaqinida joylashgan. Shu bois bu urushlar oqibati O‘zbekiston uchun nazariy emas, balki amaliy ahamiyatga ega.

I. Iqtisodiy bosim: qimmat neft va inflyatsiya xavfi

Isroil va Eron o‘rtasidagi ziddiyat, avvalo, jahon energetika bozoriga ta’sir ko‘rsatadi. Eron va Fors ko‘rfazi hududi global neft ta’minotida muhim o‘rin tutadi. U yerdagi har qanday keskinlik jahon bozorida narxlar o‘sishiga olib keladi va bu O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun zanjirli reaksiyani yuzaga keltirishi mumkin.

Neft va gaz narxining oshishi import qilinadigan yoqilg‘i-moylash materiallari qimmatlashuviga sabab bo‘ladi. Bu esa quyidagi sohalarga ta’sir qiladi:

Qishloq xo‘jaligi: dizel yoqilg‘isi narxi oshsa, ekish va yig‘im-terim xarajatlari ko‘payadi, natijada oziq-ovqat mahsulotlari qimmatlashadi.

Sanoat: energiya resurslaridan foydalanuvchi korxonalar ishlab chiqarish xarajatlarini mahsulot narxiga qo‘shadi.

Logistika: tashish xarajatlari ortishi umumiy bozor narxlarining o‘sishiga olib keladi. Oqibatda tashqi mojarolar ta’siri oddiy fuqarolarning kundalik xarajatlarida aks etadi.

Global beqarorlik sharoitida investorlar xavfsiz aktivlarga, xususan, AQSH dollariga yo‘naladi. Bu esa milliy valyutalarga bosim o‘tkazadi. So‘mning qadrsizlanishi import mahsulotlari — dori-darmon, texnika va uskunalar — narxining oshishiga sabab bo‘ladi va inflyatsiyani yanada kuchaytiradi.

 II. Transport va tranzit istiqbollari tahdid ostida

So‘nggi yillarda O‘zbekiston janubiy portlar orqali okeanga chiqish strategiyasini faol ilgari surib kelayotgan edi. Biroq hozirgi geosiyosiy vaziyat bu rejalarni murakkablashtirmoqda.

Chobahor porti va transafg‘on temir yo‘li

Eronning Chobahor porti O‘zbekiston uchun jahon okeaniga chiqishning muhim yo‘nalishi sifatida baholangan. Ammo harbiy harakatlar xavfi va xavfsizlik masalalari mazkur loyihaning amaliy istiqbollarini noaniq holatga keltirmoqda.

«Termiz — Mozori Sharif — Kobul — Peshavar» temir yo‘li strategik ahamiyatga ega tashabbus sifatida ko‘rilgan edi. Biroq Afg‘onistondagi beqarorlik:

moliyaviy risklarni oshiradi,
xalqaro investorlar ishonchini susaytiradi,
qurilish va xavfsizlik muammolarini kuchaytiradi.

Natijada Janubiy Osiyo portlariga chiqish rejalari amalda sekinlashishi mumkin.

 III. Xavfsizlik va gumanitar chaqiriqlar

Agar Eron atrofidagi keskinlik iqtisodiy xavflarni kuchaytirsa, Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi mojaro bevosita mintaqaviy xavfsizlikka ta’sir ko‘rsatadi.

•  Chegara xavfsizligini ta’minlash xarajatlari ortishi mumkin.
•  Radikal guruhlar faollashuvi xavfi kuchayadi.
•  Harbiy harakatlar yangi gumanitar muammolarni, jumladan qochqinlar oqimini keltirib chiqarishi ehtimoldan xoli emas.

Bu esa davlat byudjeti va ijtimoiy infratuzilmaga qo‘shimcha yuk tushiradi.

Markaziy Osiyo ikki yirik geosiyosiy o‘choq orasida qolmoqda. Bir tomonda — energetik bozorlar va global savdoga ta’sir ko‘rsatuvchi Yaqin Sharq inqirozi, ikkinchi tomonda — janubiy chegara yaqinidagi beqarorlik.

Bunday sharoitda O‘zbekiston uchun ustuvor vazifalar quyidagilardan iborat:

•  savdo yo‘llarini diversifikatsiya qilish;
•  iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash;
•  muvozanatli va neytral tashqi siyosat yuritish;
•  xavfsizlik choralarini kuchaytirish.

Kechagina istiqbolli deb baholangan janubiy yo‘nalish bugun jiddiy geosiyosiy risklarga duch kelmoqda. Shu bois bu davr — ehtiyotkorlik, strategik tahlil va puxta diplomatik qarorlar davridir.

Aziz Soliyev