Солиқдан силлиқ чиқётган йирик “арзандалар”

Ўзбекистон солиқ имтиёзлари ўлкаси десак, албатта яқиндагина бу мавзуда роса шовқин кўтарган “артист”ларнинг, яна ҳам баъзи кичик бизнес ва чакана савдо эгаларининг балки пешоналари тиришар. Сабаби улар арзимаган (ҳар ҳолда, ҳозир ўқийдиган суммаларингиз олдида булар аниқ арзимаган) тўланмай қолган солиқлари учун баъзан яхшигина жарималар тўлаётган бир вақтда, ҳукумат катта “арзанда” ташкилотларни давомий сийлаб келмоқда. Масалан, 2025 йилда “Uzbekistan GTL” МЧЖ ташкилоти 2,8 трлн сўм, UzAirways 2,4 трлн сўм, “Ўзбекнефтгаз” эса 1,7 трлн сўмлик солиқ имтиёзларига лойиқ кўрилган. Божхона имтиёзларидан фойдаланишда эса “Enter Engineering”нинг биргина лойиҳаси 1,1 трлн сўмлик имтиёз олган бўлса, энергетиканинг яна бир вакили “Uzgastrade” АЖ 2,1 трлн сўм имтиёзига эга бўлган. Гапнинг каттасини айтганда, 2025 йилда умумий солиқ имтиёзларининг жами суммаси 178,1 трлн сўм бўлган.

Яқиндагина корхоналарнинг 2025 йил якуни бўйича солиқ ва божхона имтиёзларидан фойдаланиш ҳолатига оид маълумотларнинг очиқ эълон қилинишини Коррупцияга қарши курашиш агентлиги томонидан таҳлил қилинган эди. Ушбу таҳлилда юқоридаги номлар ва сонларни кўриш мумкин.  Агар, бу фискал таҳлилларнинг ўзи яна озгина таҳлил қилинса, барчаси янада равшан бўлади.

Ушбу таҳлил ва ундаги кўзга ҳар сафар “иссиқ” кўринётган ташкилотлар 2025 йилда Ўзбекистондаги имтиёзлар тизими нақадар кенгайганини кўрсатиб турибди. Иқтисодий нуқтаи назардан қарасак, давлат томонидан берилган жами 178,1 триллион сўмлик ёрдамнинг катта қисми айнан солиқлар ҳисобига тўғри келмоқда. Яъни, корхоналар ихтиёрида қолдирилган 119 триллион сўмлик солиқ имтиёзлари бюджетга тушиши керак бўлган маблағларнинг салмоқли қисмидир. Божхона имтиёзлари эса 59,1 триллион сўмни ташкил этиб, асосан четдан олиб келинадиган технологик ускуналар ва хомашёларни қўллаб-қувватлашга йўналтирилган.

Бу рақамлар шуни англатадики, ҳозирги вақтда мамлакат иқтисодиётини юргизиб турган йирик компаниялар ва давлат лойиҳалари солиқ юкидан сезиларли даражада озод этилган. Бундай катта ҳажмдаги имтиёзлар бир томондан ишлаб чиқаришни рағбатлантирса, иккинчи томондан давлат бюджетининг даромад қисмига катта таъсир ўтказади. Сўнгги вақтлардаги имтиёзлар ҳолатини ва динамикасини кенгроқ тушуниш учун, 2023 йилдаги умумий рақамлар ва 2025 йилдаги статистикаларни таққослаган ҳолда кўздан кечириш мумкин. 

Солиқ ва божхона имтиёзларининг умумий динамикаси

Ўзбекистон иқтисодиётида тадбиркорлик субъектларига берилаётган жами имтиёзлар ҳажми 2023 йилдан 2025 йилга қадар сезиларли ўсиш траекториясини намоён этган. 2023 йил якунлари бўйича жами имтиёзлар миқдори 127,1 трлн сўмни ташкил этган бўлса, 2025 йилги ҳисоботда бу кўрсаткич 178,1 трлн сўмга етганини кўриш мумкин. Икки йил ичида жами имтиёзлар миқдори қарийб 51 трлн сўмга ёки 40 фоизга ошган. Бу ўсишнинг асосий драйвери солиқ имтиёзлари бўлиб, улар 69,7 трлн сўмдан 119 трлн сўмга кўтарилган. Божхона имтиёзлари эса нисбатан барқарорлик сақлаб, 57,4 трлн сўмдан 59,1 трлн сўмга ўзгарган.

Солиқ имтиёзида таркибий ўзгаришлар

Йил якуни бўйича 143205 та субъект томонидан солиқ имтиёзларидан фойдаланилган бўлиб, имтиёз суммаси 119 трлн сўмни ташкил этган. Солиқ имтиёзларидан фойдаланувчилар рўйхатида етакчилар алмашинуви кузатилган. Масалан, 2023 йилда “Навоий кон-металлургия комбинати” АЖ 8,3 трлн сўм имтиёз билан рўйхат бошида турган бўлса, 2025 йилги очиқ маълумотларда ушбу корхона ва ОКМК жадвалдан жой олмаган. Натижада, 2025 йилда “Uzbekistan GTL” МЧЖ 2,8 трлн сўм билан биринчи ўринга чиққан. Шунингдек, “Uzbekistan Airways” АЖ (2,4 трлн сўм) ва “Ўзбекнефтгаз” АЖ (1,7 трлн сўм) ҳам яхшигина имтиёзга эга бўлганлардан. Янги тенденция сифатида, 2025 йилда хусусий сектор вакиллари – “Luxury Diamond” (811,8 млрд сўм) ва “Solutions Lab” (650,8 млрд сўм) каби субъектларнинг юқори ўнталикка кирганини қайд этиш мумкин. Жадвалда НКМК ҳамда ОКМК, тижорат банклари ва суғурта ташкилотлар киритилмаган.

Божхона имтиёзлари ва ташқи иқтисодий фаолият

Божхона имтиёзларидан эса 15346 та ташкилот фойдаланган бўлиб, уларнинг умумий қиймати 59,1 трлн сўмни ташкил қилган. Инфографика ва расмий маълумотлар шуни кўрсатадики, имтиёзларнинг катта қисми ҳамон йирик давлат корхоналари ва ҳукумат даражасидаги лойиҳаларни амалга оширувчи пудратчилар ихтиёрида қолмоқда. Масалан, хорижий компанияларнинг доимий муассасалари орасида “Enter Engineering Pte. Ltd.” мутлақ етакчиликни сақлаб қолган. Агентликнинг 2025 йилги ҳисоботларига кўра, компаниянинг турли лойиҳалари (масалан, Қораўзак ТЭС, Бойсун ГПЗ, Самарқандкимё) бир неча триллион сўмлик божхона имтиёзларини қўлга киритган. Хусусан, унинг фақатгина битта лойиҳаси – Қораўзак ТЭС бўйича имтиёз суммаси 1,1 трлн сўмга етган, бу 2023 йилдаги кўрсаткичлардан сезиларли даражада юқоридир. Шу билан бирга, божхона преференциялари таркибида “Uzgastrade” каби энергия ресурслари таъминоти билан шуғулланувчи субъектларнинг улуши ортган. Бу эса иқтисодиётда энергия хавфсизлиги ва йирик инфратузилмавий лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш учун давлат бюджетининг потенциал даромадларидан воз кечиш эвазига имконият яратилаётганидан далолат беради. Божхона имтиёзлари кесимида 2023 йилда логистика ва ишлаб чиқариш устунлик қилган бўлса (масалан, “Uzbekistan Airways”), 2025 йилга келиб асосий урғу энергия ресурслари ва йирик қурилиш лойиҳаларига кўчган. “Uzgastrade” АЖ 2,1 трлн сўм билан божхона имтиёзлари бўйича етакчи бўлиб турибди. Шу билан бирга, “RWS Optimum” (1,4 трлн сўм) ва “First Fruits” (955,1 млрд сўм) каби корхоналарнинг пайдо бўлиши импорт таркибидаги ўзгаришлардан далолат беради. 

Солиқ тушумлари қандай?

Солиқ ва божхона имтиёзларининг қўлланилиш динамикаси охирги йилларда кескин ўсиш суръатларини намойиш этаётган бир пайтда, йирик давлат монополлари томонидан бюджетга тўланётган тўғридан-тўғри солиқ тушумларида сезиларли қисқариш кузатилган. Масалан, мамлакатнинг энг йирик корхоналаридан бири бўлган “UzAuto Motors” АЖнинг солиқ тушумлари 2025 йил якунларига кўра 1 355,8 миллиард сўмга қисқариб, 2 013 миллиард сўмни ташкил этган бўлса, “Ўзбекнефтгаз” АЖ томонидан тўланган солиқлар миқдори ўтган йилдаги 4 190,6 миллиард сўмдан 3 808,2 миллиард сўмгача, яъни 382,4 миллиард сўмга камайган. Шу билан бирга, Навоий ва Олмалиқ кон-металлургия комбинатлари ҳамда “UzGasTrade” каби йирик тизимлар бўйича солиқ тушумларига доир маълумотларнинг очиқланмай қолгани иқтисодий таҳлилларнинг шаффофлиги борасида саволларни юзага келтиради. Умумий манзара шуни кўрсатадики, стратегик тармоқларга берилаётган триллионлаб сўмлик имтиёзлар фонида йирик солиқ тўловчиларнинг бюджет олдидаги мажбуриятлари ҳажми пасайиш трендига кирган.

Қиёсий хулоса

Рақамлар таҳлили шуни кўрсатадики, давлат томонидан тақдим этилаётган фискал ёрдам кўлами кенгайишда давом этмоқда. Солиқ имтиёзларининг деярли икки баробарга ўсиши иқтисодиётнинг айрим тармоқларига берилаётган преференциялар кўпайганини англатади. Таҳлилда индивидуал имтиёзлар берилган якуний манфаатдор жисмоний шахслар очиқланмаган. Божхона имтиёзлари бўйича эса йирик давлат стратегик корхоналари ва ҳукумат лойиҳалари доирасидаги пудратчилар (хусусан, энергетика ва газ сектори) асосий бенефициар бўлиб қолмоқда. Имтиёзлар миқдорининг 178 трлн сўмдан ошиши бюджет даромадларини шакллантиришда ушбу сумманинг муқобил манбалар орқали қопланиши заруриятини юзага келтириши мумкин.

Ойбек Рустамов