Рад қилинган ўпич, Эрдўғаннинг ҳийласи ва кутилмаган меҳмон. НАТО саммити қандай ўтди?

Трамп Туркияга ўз туалети билан келди. Президентни чиқиндисини ҳам яшириб юришга нима мажбур қиляпти? Америкаликлар нимадан қўрқди?

Романтик давлат деб таърифланувчи Франциянинг президенти Эммануэль Макрон Туркия биринчи хоними Эмина Эрдўғаннинг қўлини ўпмоқчи бўлди. Аммо…

Италиянинг “темир хоними” Жоржа Мелони саммит мезбони Эрдўғанга Трамп билан боғлиқ махфий илтимос билан чиқди. Биз бу ҳақда гапираётган эканмиз, демак, илтимоснинг сири аллақачон очилиб бўлган. Хўш, у нимани сўради?

Кутилмаган бурилиш. Кечагина халқаро қидирувда бўлган қўмондон ҳам Анқарага келди! Суриянинг янги раҳбари Аҳмад аш-Шара Ғарб разведка раҳбарлари ва Эрдўған билан ёпиқ эшиклар ортида нималарни келишиб олди?

НАТО раҳбарларининг расмий кечки овқатида Эрдўған Европа мамлакатларига мусиқа орқали жиддий сигнал юборди. Психологик босимнинг таъсири бўлдими?

Саммитлар кўпинча қуруқ расмий баёнотлар, имзоланган битимлар ва зерикарли якуний декларациялардан иборатдек кўринади. Бироқ халқаро муносабатларнинг ҳақиқий табиати кўпинча қизил гиламларда, кечки овқат пайтидаги нигоҳларда ва протокол хатоларида намоён бўлади.

Анқарада бўлиб ўтган НАТО саммити мудофаа стратегияларини муҳокама қилиш баробарида, геосиёсий ишораларга бой энг шов-шувли “кадр орти” воқеалар майдонига айланди. Ғарб дипломатиясининг рамзий чегаралари ва Туркиянинг ўз тарихий меросини намойиш этиши саммитда ўзига хос драматик манзарани пайдо қилди.

Саммитнинг энг кўп муҳокама қилинган ва интернет тармоқларида кўп айланган лаҳзаларидан бири, шубҳасиз, Франция Президенти Эммануэль Макрон ва Туркия биринчи хоними Эмине Эрдўған ўртасидаги вазият бўлди. Макрон ўзига хос ғарбона яқинлик ва эҳтиром белгиси сифатида Туркия биринчи хонимининг қўлини ўпмоқчи бўлди. Аммо Эмине Эрдўған тезкор ва вазмин ҳаракат билан қўлини маҳкам тутиб, Макроннинг лабигача етиб боришига йўл қўймади. Ҳолат атрофида ҳар хил дунёқараш эгаларининг фикрлар жанги кетмоқда.

Турк медиаси буни Эмине Эрдўғаннинг исломий-миллий қадриятларга содиқлиги ва ғарбча меъёрлардан юқори турувчи ўзига хос аслзодалиги сифатида олқишлади. Франция ва ғарб матбуоти эса бу воқеани Макроннинг дипломатик маданият хатосига йўйиладиган “омадсиз уриниши” деб таърифлади. Аммо яна бир тоифа “Туркияда ёши катта ва ҳурматли шахсларнинг қўли ўпилиб, пешонага суртилади-ку” деса, айримлар “Европада ҳақиқий жентльменликнинг белгиларидан бири шу қўлни ўпиш эмасмиди?” дея эслатмоқда. Халқаро таҳлилчиларнинг баъзилари эса умуман бошқа дунё. Улар бу эпизодда Франция ва Туркия ўртасидаги йиллар давомида тўпланиб қолган яширин сиёсий совуқчилик ва геосиёсий рақобатнинг рамзий ифодасини кўрдилар. Аммо “аниқ шундай” деб айтиш мумкин бўлган сабаб ҳозирча маълум эмас. Уни Макрон ва Эмине хонимнинг ўзларигина билади.

Дунё сиёсатчилари Анқарадаги НАТО саммитига тикилиб турган бир пайтда, АҚШ Президенти Дональд Трамп Туркия тупроқларига шунчаки қадам босмади. АҚШ раҳбарининг хавфсизлик ва шахсий эҳтиёжга оид буюмлари медиа нишонига айланди. Оқ уй раҳбари Туркия пойтахтига 1000 кишига яқин улкан қўшин – махфий хизмат агентлари, разведкачилар, ҳарбийлар ва техниклар армияси ҳамроҳлигида етиб келди. Аммо улар ҳақида кейинроқ.

Дунё матбуотини ўзига қаратган жиҳат шундаки, Трамп Анқарага ўз туалетини олиб келди! Ҳа, тўғри ўқидингиз! Саммит кун тартибидаги энг кутилмаган ва шов-шувли деталь – Трамп учун Анқарага махсус олиб келинган шахсий ҳожатхона бўлди. Аслида бу жуда катта шов-шув кўтарадиган жиҳат эмас. Бу шунчаки инжиқлик ёки дабдабабозлик ҳам эмас, балки юқори даражадаги жосуслик урушининг оқибатидир. Хорижий давлатлар разведкаси АҚШ Президентининг биологик намуналари орқали унинг соғлиғи, яширин касалликлари ва тиббий ҳолати ҳақида ўта махфий маълумотларни қўлга киритишга уриниши мумкин. Трампнинг ДНКси ва саломатлик сирлари бегона қўлларга тушмаслиги учун АҚШ агентлари ҳатто унинг ҳожатхонасини ҳам Вашингтон назоратида ушлаб туришга интилишди! Ҳа, Трампнинг ҳимоясига бу гал жуда катта аҳамият берилди.

Яна бир маълумот, шахсий ҳожатхонаси билан сафар қилиш бошқа давлат президентлари фаолиятида ҳам кузатилган. Масалан, Путинда. Яъни бундай ҳаракат хавфсизлик чораларининг бир қисмига аллақачон айланиб бўлган.

Оқ уй раҳбари Туркияда ҳаракатланиши учун олиб келинган шахсий хизмат автомобиллари орасида дунёдаги энг яхши ҳимояланган лимузинлардан бири сифатида танилган “The Beast” ҳам бор. Тахминан 9–10 тонна оғирликдаги ушбу зирҳли автомобиль кучли портлашлар, ракета ҳужумлари ҳамда турли хавф-хатарларга қарши ҳимоя тизимлари билан жиҳозланган. Автомобильнинг зирҳли эшиклари 20 сантиметр атрофидаги қалинликда бўлиб, самолёт эшиклари даражасидаги ҳимояни таъминлайди. Бу машина ичида Трамп ўзини худди ядровий бункерда ўтиргандек ҳис қилади.

Трамп Анқарага Қатар томонидан совға қилинган, қиймати 500 миллион долларга баҳоланувчи улкан Boeing самолётида келганига ҳам албатта тўхталамиз. Президент фойдаланадиган ушбу ҳаво кемаси оддий самолёт эмас, балки замонавий алоқа маркази, илғор мудофаа тизимлари ва махсус жиҳозларга эга “учувчи штаб” ҳисобланади. Унинг ичида президент учун алоҳида ётоқхона, меҳмонларни қабул қилиш учун люкс хоналар, йиғилиш заллари ҳамда зарурат туғилганда парвоз давомида ҳам давлат бошқарувини олиб бориш имконини берувчи махсус алоқа тизимлари мавжуд. Бу “учувчи сарой” Анқара аэропортидаги энг ҳайбатли рамзга айланди. Трамп Туркияга нафақат сиёсат қилиш учун, балки АҚШнинг мутлоқ империявий қудратини намойиш этиш учун келганини ҳар бир деталда исботлашга ҳаракат қилгандек!

Яна бир унутилмас кадр Бештепе Президентлик мажмуасида Дональд Трампни кутиб олиш маросимида муҳрланди. Америка етакчиси қатъий ва дабдабали протокол талаблари остида камералар қаршисида қаерда туриш кераклигини билмай, бироз адашиб қолди. Шунда Ражаб Тойиб Эрдўған вазиятни ўз қўлига олиб, Трампни билагидан тутди ва унга тўғри позицияни кўрсатиб, йўналтирди. Бу эпизод саммит олдидан Трампнинг: “Мен НАТО учун эмас, Эрдўғанга бўлган шахсий ҳурматим туфайли бу ерга келдим” деган нутқи билан параллель равишда таҳлил қилинди. Эрдўғаннинг АҚШ етакчисини жисмонан йўналтириши – Туркиянинг ушбу саммитда шунчаки бир иштирокчи эмас, балки жараёнларни бошқарувчи мезбон эканини визуал тарзда бутун дунёга кўрсатди. Европа етакчилари Вашингтоннинг келажакдаги инжиқликларидан хавотирда турганда, Анқара АҚШ билан тўғридан-тўғри ва шахсий тилда гаплаша оладиган ягона куч сифатида ўз позициясини мустаҳкамлади.

Усмонийлар pуҳи Анқарада

Саммитнинг, шубҳасиз, энг катта геосиёсий бомбаси расмий кечки овқат пайтида портлади. Туркия Қуролли Кучларининг тарихий ҳарбий оркестри – Меҳтер жамоаси НАТО давлатлари раҳбарлари олдида анънавий Усмоний ҳарбий маршларини ижро эта бошлади. Бу дабдабага Дональд Трамп бош бармоғини кўтариб юқори баҳо берган бўлса, Европа раҳбарларининг юзида жиддий ўйланиш ва бироз ҳайрат аломатлари кўринди.

Усмонийлар ҳарбий мусиқаси тарихан душманга психологик босим ўтказиш ва ғалабани эълон қилиш қуроли бўлган. Бу куйлар садолари остида турк қўшинлари вақтида Вена дарвозалари ва Болқонни, яъни бугунги НАТО аъзолари бўлган давлатлар ерларини, Европа заминларини эгаллаган эди.

НАТО етакчиларига бу мусиқанинг эшиттирилиши жуда чуқур ва ўткир рамзий маънога эга. Биринчиси, тарихий огоҳлантириш: Туркия ўз иттифоқчиларига шунчаки техник ҳамкор эмас, балки асрларга тенг империявий мерос ва ҳарбий қудрат эгаси эканини эслатиб қўйди. Иккинчиси, муҳтожлар ким эканини урғулаш. Бугунги кунда Европа Россиядан келаётган хавфлар қаршисида ўз хавфсизлигини таъминлаш учун НАТОнинг қитъадаги энг катта армиясига – Туркияга муҳтож. Меҳтер марши билан худдики, “сиз кеча ҳам бизга муҳтож эдингиз, бугун ҳам хавфсизлигингиз учун бизга муҳтожсиз”, деган яширин хабарни йўллагандек. Бу дабдаба Эрдўғанга ғарб қаршисида бош эгмайдиган, мустақил ва буюк йўлбошчи имижини ўз мамлакати ичида янада мустаҳкамлаш имконини берди.

Анқарадаги НАТО саммитининг кадр орти жараёнлари халқаро миқёсдаги ҳақиқий “сиёсий драма” билан бойиди! Бу сафарги бош қаҳрамонлар – Италиянинг “темир хоними” Жоржа Мелони ва АҚШнинг етакчиси Дональд Трамп! Ҳа, яна Трамп.

Гап шундаки, Италия Бош вазири Жоржа Мелони саммит мезбони Ражаб Тойиб Эрдўғанга мутлоқ махфий ва фавқулодда илтимос билан чиққан. Тушунганингиздек, энди бунинг махфийлиги қолмаган.

НАТО етакчиларининг 36-саммити доирасидаги расмий суратга тушиш маросимида Мелони Дональд Трамп билан бир кадрда, ёнма-ён туришни мутлоқ истамаган ва буни Эрдўғандан илтимос қилган.

Бу талаб ортида эса икки лидер ўртасидаги шахсий можаро ётибди. Бунгача Трамп Франциядаги G7 саммити пайтида Мелони ундан “суратга тушишни ялиниб сўрагани” ҳақида мақтаниб чиққанди. Италия Бош вазири эса буни дархол рад этиб, Америка етакчисининг сўзларини “шунчаки уйдирма ва сафсата” деб атаган. Хуллас, мана шу воқеадан бери араз ва гина ҳали йўқолгани йўқ.

Хўш, Эрдўған Италия Бош вазирининг дипломатик хавотирларини инобатга олдими? Камералар объективи бу саволга аниқ жавоб берди! Гуруҳ бўлиб тушилган расмда Мелони хоними Трампдан иложи борича узоқроқ нуқтада – Испания Бош вазири Педро Санчеснинг ёнида турганини кўриш мумкин.

Ҳарбий кийимдан расмий костюмга ўтиш

НАТО саммитидаги даҳанаки жанглар ва яширин протокол урушлари фонида, Анқара аэропортига яна бир кутилмаган, ҳақиқий сенсацион фигура қадам босди. Давлат тўнтаришидан сўнг Сурия бошқарувини қўлга олган ва дунё матбуоти диққат марказида турган Аҳмад аш-Шара Туркияга келди.

Яқиндагина халқаро қидирувда бўлган, бугун эса Суриянинг амалдаги етакчисига айланган аш-Шаранинг саммит доирасида қабул қилиниши ва унинг учрашувлари Анқарадаги геосиёсий тарангликни энг юқори нуқтага олиб чиқди. АҚШ етакчиси Дональд Трамп ҳар доимгидек прагматиклигини намойиш этди. У аш-Шаранинг келишига ортиқча ҳиссиётларсиз, аксинча, минтақадаги янги реалликни тан олгандек, ўзига хос қизиқиш билан қаради. Ражаб Тойиб Эрдўған эса бу қадам орқали Яқин Шарқнинг тақдири айнан Анқарада ҳал бўлишини бутун дунёга кўрсатди. Сурия раҳбарини НАТО саммити каби йирик платформа арафасида қабул қилиш – Туркиянинг минтақадаги мутлоқ доминант куч эканидан далолат.

Аш-Шара бу саммит доирасидан Ғарб дунёсига ўзининг янги, цивилизациялашган имижини кўрсатиш учун фойдаланди. Ҳарбий кийимдан дипломатик костюмга ўтди. У халқаро медианинг нигоҳида ўзини радикал тизим қўмондони эмас, балки минтақада барқарорликни таъминлай оладиган, дунёвий қонунларга ҳурмат билан қарайдиган расмий ва легитим давлат арбоби сифатида тақдим этишга уринди.

Аш-Шаранинг Анқарадаги бош миссияси саммит мезбони билан учрашиш эди. Эрдўған билан ўтган ўта махфий мулоқотда икки асосий масала муҳокама қилинди. Биринчиси – Қочқинлар мавзуси. Туркиядаги миллионлаб суриялик қочқинларни хавфсиз ва босқичма-босқич ўз юртига қайтариш режаси бўйича фикр алмашилди. Иккинчи масала – хавфсизликка қаратилган бўлиб, Сурия шимолидаги курд қуролли тузилмаларига қарши Анқара ва Дамашқнинг биргаликдаги ҳарбий координацияси атрофлича муҳокама қилинди. Табиийки, уларнинг якуни ва хулосаси ёпиқ эшиклар ортида қолди.

Саммитга АҚШ, Буюк Британия ва Франция каби давлатларнинг нафақат раҳбарлари, балки разведка раҳбарлари ҳам келган эди. Аҳмад аш-Шара ва унинг жамоаси ушбу хизматлар вакиллари билан норасмий учрашувлар ўтказди. Унда асосан Сурияга қўйилган халқаро санкцияларни юмшатиш ва халқаро терроризмга қарши курашда янги Дамашқ ҳукуматининг кафолатлари муҳокама қилинган. Хулоса қилиб айтганда, аш-Шара Анқарада НАТО столи атрофида ўтирмаган бўлса-да, ўша стол атрофидагиларнинг деярли барчаси билан ўз масалаларини муҳокама қилишга эришди.

Анқара НАТО саммитининг кадр орти манзараларини кўра олганимизча ҳикоя қилдик. Балки, бундан-да бошқа ва катта воқеалар инсонлар кўзидан узоқда, камералар объективидан панада ҳал қилингандир. Буни билмаймиз, аммо бир нарса аниқ. Бугунги дунё сиёсати фақат қоғозлардаги рақамлар билан ўлчанмайди. Содир бўлаётган воқеалар шунчаки тасодиф эмас. Вена эшикларини эслатувчи Усмонийлар ҳарбий маршигача бўлган ҳар бир деталь пухта режалаштирилган рамзий стратегиянинг парчалари эди. Туркия ушбу саммит орқали ўз майдонида ўз қоидалари билан ўйин кўрсатди ва Ғарб иттифоқчиларига ким билан ҳисоблашиш кераклигини яна бир бор эслатиб қўйди.