“Шармандалик жадвали” ёхуд порахўрлар тамом бўлади

Тошкентда “райгаз” ходими 21 минг доллар пора билан ушланди. Пскентда сув таъминоти раҳбари 3 млрд сўмлик қувурларни талон-торож қилди. Давлат ташкилотларининг 16,4 млрд сўмлик ноқонуний харидлари аниқланди. Эътибор бердингизми, бу қисқа хабарларни у қадар ҳайрон бўлмай ўқияпсиз! Гарчи рақамлар кўпчилик ҳаётида бирор марта кўрмаган даражада катта бўлса ҳам.

Бунинг сабаби эса, бир мавзуда хабарлар кўпайгани, коррупцион жиноятлар ҳақида тез-тез гапирилиши оқибатида уларни оддий ва одатийдек қабул қилиш бошланганидир. Чунки, кунда-кунора емакхўрликлар, фирибгарлик, давлат пулини ўзлаштириш, растрата, таъмагирлик қилган шахслар кун мавзусига айланади. Ҳа, коррупция – Ўзбекистондаги энг оғриқли, мансаб, мавсум, ёш, жинс ва соҳа танламас муаммога айланган. Унга қарши курашиш учун кескин чоралар кўрилиши шартлиги доим такрорланган. Ва кўпчилик кутган жараён бошланди. Энди бюджет пулини ўмарган мулозимлар 10 йилгача қамалади. Энди, коррупционерларнинг очиқ рўйхати тузилиб, “шармандалик” жадвали эълон қилинади. Энди порахўрлар жазодан муддатидан олдин озод қилинмайди. Энди порахўр раҳбарларни ўз ўринбосари “сотади” ва бу Комплаенс тузилмалари ходимларига дахлсизлик ҳуқуқи берилади. Хуллас, порахўрларга энди жуда қийин бўлади. Ҳозир шу ҳақида батафсил гаплашамиз.

Коррупцияга қарши фавқулодда ҳолат

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 2025 йил охирида Олий Мажлис палаталари ва мамлакат халқига йўллаган Мурожаатномасида 2026 йилнинг 1 январидан эътиборан барча давлат органлари ва ташкилотлари раҳбарларининг комплаенс бўйича ўринбосари лавозими жорий этилиши, коррупцияга нисбатан курашда фавқулодда ҳолат эълон қилинишини айтган эди.

Давлат раҳбарининг айтганлари амалда ишлаши учун, коррупцияга қарши фавқулодда ҳолат даражасида курашиш учун Ўзбекистондаги барча давлат органлари ва ташкилотларида комплаенс ҳамда коррупцияга қарши ички назорат тузилмалари ташкил этилади. Ушбу хизмат агар давлат органи ва ташкилоти биринчи раҳбарларининг коррупцияга оид ҳуқуқбузарликларини аниқлайдиган бўлса, бу ҳақда ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига тўғридан-тўғри мурожаат қилиши мумкин бўлади. Бунга жорий йилнинг 22 июнь куни қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига коррупцияга қарши курашиш самарадорлигини оширишга, коррупцияга оид жиноятлар учун жавобгарлик муқаррарлигини таъминлашга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси қонуни асос бўлади.

Қонунга мувофиқ, давлат органлари ва ташкилотларининг комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат тузилмалари идоралар фаолиятида коррупция ҳолатларининг олдини олишга қаратилган самарали механизмлар ҳамда назорат тизими жорий этилишини таъминлаши, коррупцияга қарши курашиш вазифасини амалга оширувчи, бюджет маблағлари айланмасини назорат қилувчи бўлинмаларнинг ҳамда шахсий хавфсизлик бўлинмаларининг фаолиятини мувофиқлаштириши, шаффофликни таъминлаш, аффилланганлик ҳамда манфаатлар тўқнашуви ҳолатларининг олдини олишга қаратилган коррупцияга қарши назорат тизимини амалга ошириши, давлат органи ва ташкилотида коррупция ҳолатлари ҳамда уларнинг олдини олиш юзасидан белгиланган тартибда текширувлар ўтказилишини ҳамда қатъий жавобгарлик чоралари кўрилишини ташкил этиши белгиланган.

Шунингдек, Ички назорат тузилмалари коррупцияга қарши курашиш бўйича фаолиятни амалга оширувчи ҳамда унда иштирок этувчи давлат органлари ва ташкилотлари билан ҳамкорлик қилади.

Уларга ўз зиммасига юклатилган вазифаларни амалга ошириш учун махсус ҳуқуқлар берилади.

Масалан, ходимлар Давлат органи ва ташкилоти тизимидаги ўз зиммасига юклатилган вазифаларни амалга ошириш учун зарур бўлган ахборот ҳамда маълумотлар базаларидан фойдаланиши мумкин бўлади. Шунингдек:

• давлат органи ва ташкилотида коррупцияга оид ҳуқуқбузарликларнинг содир этилишига имкон яратувчи сабаблар ҳамда шарт-шароитларни бартараф этиш чораларини кўриш;
• давлат органи ва ташкилоти тизимида коррупцияга қарши чораларни ҳамда назорат тадбирларини мустақил ёки ишчи гуруҳ тузган ҳолда ташкил этиш;
• коррупцияга қарши курашиш борасида тезкор-қидирув, терговга қадар текширув ва тергов органлари билан ҳамкорлик қилиш, уларни белгиланган тартибда жалб этиш чораларини кўриш;
• коррупциявий омилларни аниқлаш, уларнинг олдини олиш ва коррупция ҳолатларига чек қўйиш мақсадида шахсларнинг хатти-ҳаракатларини, ҳодисаларни ҳамда жараёнларни бевосита ёки билвосита кузатиш ва қайд этиш;
• ўз зиммасига юклатилган вазифаларни амалга ошириш учун давлат органларидан ва бошқа ташкилотлардан, фуқаролардан маълумотларни ҳамда бошқа зарур ҳужжатларни ва материалларни сўраш ва олиш;
• ваколатини амалга ошириш доирасида зарурат туғилганда тегишли ҳужжат ва материаллар билан танишиш мақсадида давлат органи ва ташкилотининг объектларига тўсқинликсиз кириш;
• давлат органи ва ташкилоти тизимида аниқланган коррупция ҳолатлари бўича юқори турувчи комплаенс хизматларини тўғридан-тўғри мустақил равишда хабардор қилиш;
• давлат органи ва ташкилоти тизимида коррупция ҳолатларини аниқлаш ҳамда уларга чек қўйиш мақсадида муайян шахслар билан белгиланган тартибда ноошкор ҳамкорлик ўрнатиш;
• давлат органи ва ташкилоти тизимида аниқланган коррупцияга оид ҳуқуқбузарлик фактлари бўйича тўпланган материалларни қонуний чора кўриш учун тегишли ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга ёки бевосита уларнинг комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат тузилмаларига тақдим этиш;
• давлат органи ва ташкилоти тизимида қонун бузилиши ҳолларининг олдини олиш бўйича кўриб чиқилиши мажбурий бўлган кўрсатмалар ва ушбу ҳолларни бартараф этиш юзасидан тақдимномалар киритиш каби ҳуқуқлар назарда тутилган.

Давлат органлари ва ташкилотларининг комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат тузилмалари қонунчиликда белгиланган бошқа ҳуқуқларга ҳам эга бўлади.

Давлат органи ва ташкилоти биринчи раҳбарларининг коррупцияга оид ҳуқуқбузарликлари аломатлари аниқланганда ёки жиноий гуруҳ фаолиятига раҳнамолик қилаётган деб ҳисоблаш учун етарли асослар мавжуд бўлганда уларнинг комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат бўйича ўринбосари юқори турувчи комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат хизмати билан келишган ҳолда тегишли ҳужжатлар ва маълумотларни ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга тўғридан-тўгўри тақдим этиш, шунингдек кадрлар масаласи ва молиявий харажатлар бўйича бошқарув қарорларини қабул қилиш ҳуқуқини вақтинча тўхтатиш ёки тегишли раҳбарни ёхуд ходимни вазифасини бажаришдан вақтинча четлатиш борасида таклиф киритиш ваколатига эга бўлади.

Комплаенс тузилмалари ходимларига дахлсизлик ҳуқуқи берилади

Табиийки, кўпчиликни бирон ташкилотдаги коррупцион ёки эҳтимолий жиноят ҳақида хабар берадиган одам ўша ташкилотда ходим сифатида ишласа, у ўзидаги имкониятлардан 100 фоиз фойдалана оладими деган савол ўйлантиради. Албатта, бунга ҳам ечим берилган.

Давлат органлари ва ташкилотларининг комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат тузилмалари фаолиятини Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрациясининг Комплаенс хизмати мувофиқлаштириб боради. Бу эса уларнинг ҳимояси қай даражада эканини кўрсатади дейиш мумкин.

Қолаверса, давлат органлари ва ташкилотларининг комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат тузилмалари ходимларига дахлсизлик ҳуқуқи берилади, яъни улар давлат ҳимоясида бўлади. Хусусан, уларнинг турар жойига ёки хизмат хонасига, фойдаланадиган транспортига кириш, уларни кўздан кечириш, уларда тинтув ўтказиш ёки улардан ашёни олиш, уларнинг телефондаги сўзлашувларини эшитиш, ходимларни кўздан кечириш ва уларни шахсий тинтув қилиш, шунингдек уларнинг хат-хабарларини, уларга тегишли ашёлар ва ҳужжатларни кўздан кечириш, олиб қўйиш ёхуд олиш фақат Ўзбекистон Республикаси Бош прокурорининг ёзма рухсати билан, белгиланган тартибда амалга оширилиши мумкин.

Яна комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат тузилмалари ходимини гувоҳ ёки гумон қилинувчи сифатида сўроқ қилишга, уларга нисбатан қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллашга ва ушлаб туришга Ўзбекистон Республикаси Бош прокурори хабардор этилган ҳолда, белгиланган тартибда йўл қўйилади. Бу тартиб меҳнат шартномаси тугатилган ёки хизматдан бўшатилган собиқ ходимларга нисбатан ҳам икки йил ичида амал қилади. Шунингдек, бу турдаги ходимларга нисбатан жиноят иши фақат Ўзбекистон Республикаси Бош прокурори томонидан қўзғатилиши мумкин. Ушбу кафолатлар ҳам жорий йилнинг 22 июнь куни қабул қилинган қонун билан белгиланган.

Энди порахўрлар жазодан муддатидан олдин озод қилинмайди

Янги қонун билан Жиноят кодексининг қатор моддаларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди. Хусусан, Кодекснинг 73-моддаси (Жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилиш)га киритилган “в1” бандига кўра, эндиликда ўзлаштириш ёки растрата қилиш йўли билан талон-торож қилганлик, шунингдек фирибгарлик учун ҳукм қилинган ва содир этган жинояти туфайли етказилган зарарнинг ўрнини тўлиқ қопламаган шахс етказилган зарарнинг ўрнини тўлиқ қопламагунича жазодан муддатидан илгари шартли равишда озод қилинмайди.

Қолаверса, ушбу модданинг “г” банди ҳам “такроран ёки хавфли рецидивист томонидан ёхуд жуда кўп миқдорда пора олиш, пора бериш, пора олиш-беришда воситачилик қилганлик” мазмунида тўлдирилиб, ушбу айблов билан ҳукм қилинган шахслар ҳам жазодан муддатидан илгари шартли равишда озод қилинмаслиги белгиланди.

Бу ҳолатга эҳтимолий мисолни ҳам кўрсатишимиз мумкин. 2025 йилнинг ноябрь ойида лавозимидан озод этилиб, 2026 йилнинг январида Ички ишлар вазирлиги тизимидаги давлат харидларида 186 миллиард сўм бюджет маблағи ўзлаштирилганликда айбланган собик вазир ўринбосари Бекмурод Абдуллаев жорий йилнинг апрель ойи ўрталарига келиб, озодликка чиққани маълум бўлганди. Расман тасдиқланмаган маълумотларга кўра, собиқ мулозим етказилган зарарни қоплаган.

Қонунчиликка киритилган ўзгартириш ва қўшимчаларга кўра, коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айбдор деб топилган шахслар Коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айбдор деб топилган шахсларнинг электрон реестрига киритилади.

Ички ишлар вазирлиги коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айбдор деб топилган шахсларга нисбатан айблов ҳукми қонуний кучга кирган пайтдан эътиборан 3 иш куни ичида реестрга шахс ҳақидаги маълумотларни киритади.

Электрон реестрда коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айбдор деб топилган шахслар тўғрисидаги маълумотлар Жиноят кодексида белгиланган судланганлик муддати давомида сақланади ва реестрдаги шахсларга нисбатан чекловлар белгиланади. Булар:

• давлат хизматига кириш ва давлат мукофотлари билан тақдирланиш;
• сайланадиган ва алоҳида тартибда тайинланадиган лавозимларга номзодининг кўрсатилиши;
• давлат органлари ҳузуридаги жамоатчилик кенгашлари ҳамда идоралараро коллегиал органларнинг аъзоси бўлиш;
• ўзи таъсис этган ва устав фондидаги улушининг 50 фоиздан кўпроқ қисмига ўзи эгалик қиладиган тадбиркорларнинг давлат харидларида ва давлат-хусусий шериклик тўғрисидаги битимда иштирокчи сифатида қатнашиш;
• давлат улуши 50 фоиздан юқори бўлган ташкилотларда ва давлат таълим муассасаларида раҳбарлик лавозимларида фаолият юритиш.

Электрон реестр Коррупцияга қарши курашиш агентлиги томонидан Ички ишлар вазирлиги билан ҳамкорликда юритилади.
Шунингдек, янги қонунга кўра, хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда содир этилган фирибгарлик белгиси Жиноят кодексининг 168-моддаси тўртинчи қисмига (ўта оғир жиноятлар тоифасига) ўтказилди. Бу дегани энди бюджет пулини ўмарган мулозимлар 10 йилгача қамалади.

Коррупцияга қарши курашувчи ташкилотлар сони ошди

Ўзбекистонда бевосита коррупцияга қарши давлат сиёсатини ишлаб чиқадиган, профилактика қиладиган ва барча идоралар ишини мувофиқлаштирадиган ташкилотлар сони 3 та эди.

Биринчиси – давлатнинг олий молиявий назорат органи бўлган Ҳисоб палатаси. У давлат бюджетидан ажратилган ҳар бир сўм, ҳар бир тийин қаерга ва қандай сарфланганини текширади. Агар бирон-бир вазирлик ёки ҳокимлик қурилиш ё харидлар жараёнида нархни сунъий оширган бўлса, содда қилиб айтганда пулни “туя қилган” бўлса, буни биринчи бўлиб Ҳисоб палатасининг аудиторлари аниқлайди.

Кейингиси – Коррупцияга қарши курашиш Миллий кенгаши. Олий Мажлис Қонунчилик палатаси спикерининг биринчи ўринбосари раҳбарлик қилувчи бу кенгаш таркибига жамоатчилик ва давлат органлари вакиллари киради. Миллий кенгаш олдин фақат республика миқёсида фаолият юритган. Янги қонун бўйича, энди унинг Қорақалпоғистон Республикаси, Тошкент шаҳри ва вилоятлар бўлинмалари ташкил қилинмоқда. Кенгаш таркиби Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан тасдиқланади ва Кенгашнинг раҳбар органлари қонун даражасида белгиланади.

Учинчи муҳим ташкилот шубҳасиз 2020 йил 29 июнда ташкил этилган – Коррупцияга қарши курашиш агентлиги. Тўғридан-тўғри Президентга бўйсунадиган, коррупциянинг олдини олиш ва унга қарши курашиш соҳасида ягона давлат сиёсатини юритувчи асосий мустақил орган. Давлат харидларидаги очиқлик ва декларация тизимини айнан шу агентлик бошқаради.

Мана энди уларнинг сафига Давлат органлари ва ташкилотларининг комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат тузилмалари фаолиятини мувофиқлаштириб борадиган Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрациясининг Комплаенс хизмати ҳам қўшилди.

Кўриниб турибдики, коррупцияга қарши эълон қилинган фавқулодда ҳолат – аниқ механизм бўйича ишлаяпти. Энди масала ким қайси идорада ўтиргани ёки кимнинг ортида ким турганида эмас. Амалдорлар учун танлов оддий: ё ҳалол ишлаш, ё келажагини, мансабини ва эркинлигини электрон реестрдаги “шармандалик жадвали”га алмашиш. Тизим ўзгарди, қонунлар кескинлашди. Энди навбат ижрога. Чунки ҳар қандай энг мукаммал қонун ҳам, агар у амалда қатъий ишламаса, шунчаки қоғоз бўлиб қолаверади.