Хитой товарларини АҚШга етказиб берувчилар 145 фоиз тарифлардан қандай қочиши мумкин?
Олам
−
11 Апрель 2025 8607 6 дақиқа
Келгуси ойларда Хитой 145 фоиз АҚШ импорт тарифларига дуч келади, бошқа мамлакатлар эса фақат 10 фоиз тарифларга дуч келади. 9 апрель куни АҚШ Президенти Дональд Трамп вақтинча, 90 кунга Европа Иттифоқи, Вьетнам, Тайвань, Ҳиндистон, Таиланд ва бошқа 70 та давлатдан импорт қилинадиган маҳсулотларга 10 фоизлик “базавий” ставка бўйича бож ўрнатди, бироқ Хитойни ҳам истисно қилмади: унинг товарларига бож 145 фоизга кўтарилди. Трамп бу конфигурацияни Пекин ўч олиш мақсадида АҚШ товарларига ўз тарифларини жорий қила бошлагани, бошқа давлатлар эса Вашингтоннинг шартлари бўйича музокаралар олиб бориш истагини билдириши билан изоҳлади. Хитой расмийлари АҚШ билан тенг ҳуқуқли музокаралар олиб боришга тайёр эканини маълум қилди.
Экспертларнинг фикрига кўра, аксарият товарларга бундай юқори ўзаро божлар (10 апрель ҳолатига кўра, АҚШ учун 145 фоиз, Хитой учун 84 фоиз; улар тегишли мамлакат ғазнасига импорт қилувчилар томонидан тўланади) компанияларда тариф арбитражи билан шуғулланиш учун катта имконият бор – АҚШнинг Хитой ва бошқа мамлакатларга божлари ўртасидаги фарқдан фойдаланиш. Бундай уринишлар марказида, эҳтимол, Хитойга нисбатан географик яқинлиги билан ажралиб турадиган Жанубий ва Жанубий-Шарқий Осиё (Вьетнам, Малайзия, Таиланд, Камбоджа ва бошқалар) иқтисодлари туради. 2018-2019 йиллардаги АҚШ-Хитой савдо урушининг олдинги эпизодида, тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, улар Хитойнинг АҚШга тўғридан-тўғри экспортининг бир қисмини аллақачон ўз зиммаларига олган.
Мутахассислар санкциялар остида бўлган Россия ва унинг учинчи давлатлар орқали параллель импорти билан ўхшашлик қисман ўринли эканини билдирган.
Нима учун прокси-давлатлардан фойдаланиш мумкин?
“2018-2019 йиллардаги биринчи савдо урушидан бери Хитой божларни минималлаштириш учун Вьетнам, Малайзия ва бошқа Осиё давлатлари орқали реэкспортдан фаол фойдалана бошлади”, дея эслайди Миллий тадқиқот университети Иқтисодиёт олий мактаби таркибий сиёсати тадқиқоти маркази директори ўринбосари Анна Федюнина.
Унинг сўзларига кўра, 10 фоиз (бошқа мамлакатлар учун) ва 125 фоиз (Хитой учун) божлари ўртасидаги фарқ шунчалик каттаки, ҳатто реэкспорт харажатларини (ташиш, қайта маркалаш, бошқа хавфлар) ҳисобга олган ҳолда, схема фойдали бўлиб қолиши мумкин.
Гайдар институти халқаро савдо лабораториясининг илмий ходими Дмитрий Кузнецов эса импорт тарифларидаги фарқ ҳар доим ёлғон декларациялар учун туртки бўлиши, корхоналар истеъмолчиларни товарлар билан таъминлаш харажатларини минималлаштириш учун бўшлиқларни қидиришда давом этишини айтган.
Нима учун Трамп юқори “ўзаро” тарифларни тўхтатди?
Президент сифатидаги биринчи муддати давомида Трамп 2018 йилда Хитойдан импорт қилинадиган товарларга тарифларни 25 фоизга кўтарди, баъзи хитойлик ишлаб чиқарувчилар бунга жавобан ишлаб чиқаришни бошқа мамлакатларга кўчирди. Бироқ, баъзи компаниялар кўпроқ ижодий, аммо камроқ қонуний ёндашувлардан фойдаланган: товарлар, масалан, Вьетнамга юборилади, у ерда кичик ишлов бериш ёки ўзгартиришдан ўтади, сўнгра Вьетнам товарлари сифатида АҚШга юборилади. Тегишли текширувларни ўтказган АҚШ расмийларининг таъкидлашича, баъзи ҳолларда бундай қайта ишлаш оддий “ёрлиқни ўзгартириш” билан тенг бўлган. Бундай амалиётларга қарши курашишга ваъда берган Вьетнам ҳукумати ишлаб чиқарилган мамлакатни қалбакилаштириш ва товарларни ноқонуний ташиш кўпинча тўқимачилик, денгиз маҳсулотлари, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, керамик плиткалар, асал, қора металлар, алюминий ва ёғоч билан содир бўлишини айтди.
2018 йилда Хитойнинг айрим товарларининг йўналиши Тайвань ва Вьетнам каби мамлакатлар орқали ўзгартирилди, бу мамлакатларда йиғиш ва қайта ишлаш товарларга юқори тарифлардан қочиш имконини берди. Curtis, Mallet-Prevost, Colt & Mosle юридик фирмаси ҳамкори Елена Клоницкаянинг сўзларига кўра, АҚШ расмийлари йиғилган мамлакатда товарларнинг келиб чиқиши қоидаларига риоя қилмаслик ёки товарларни келиб чиқишини ўзгартириш учун учинчи давлатлар орқали йўналтириш ёки божхона декларациясини қалбакилаштириш йўли билан тарифлардан бўйин товлаш ҳолатларини аниқлаган.
АҚШ Миллий иқтисодий тадқиқотлар бюроси томонидан чоп этилган мақолада 2017 йилдан 2022 йилгача Вьетнам Хитой йўқотган тўғридан-тўғри АҚШ импорти улушининг деярли ярмини алмаштиргани қайд этилган. Шу билан бирга, Хитойнинг Вьетнам импортидаги улуши 5,5 фоиз пунктга ошди, бу мамлакатнинг барча савдо шериклари орасида энг катта натижадир. Бироқ, бу барча қайта тақсимлаш Хитой товарларини Вьетнам орқали АҚШга йўналтириш дегани эмас. Мақола муаллифларидан бири Фиранчукнинг қайд этишича, Жануби-Шарқий Осиёдаги барча ишлаб чиқариш узоқ вақтдан бери тақсимланган жараён бўлиб, маҳсулотлар турли мамлакатларда босқичма-босқич ишлаб чиқарилади, оралиқ компонентлар якуний йиғилиш тугагунига қадар бир неча марта чегараларни кесиб ўтади. Вьетнамда, унинг ҳисоб-китобига кўра, қўшимча қиймат аслида йиғиш ва қайта ишлаш орқали яратилади, бошқа бир қатор юрисдикцияларда эса келиб чиқиш мамлакатидаги ўзгариш кўпинча соф номинал ҳисобланади.
Бундай схемалар кенг тарқаладими?
Экспертларнинг айтишича, албатта, АҚШга таъминот қайта йўналтирилади, аммо бу оммавий етказиб бериш бўлиши даргумон. Жануби-Шарқий Осиё давлатларининг воситачилари санкциялардан қўрқиб, хитойлик ишлаб чиқарувчиларнинг Қўшма Штатларга ноқонуний экспортини рад этишлари мумкин, жумладан, Хитой етказиб берилган товарлар учун тўлашда муаммоларга дуч келиши мумкин. Бундан ташқари, Хитой ўз маҳсулотларини якуний истеъмол қилиш учун бошқа мамлакатларга – шу жумладан, Хитой смартфонлари, компьютерлари ва автомобилларига талаб жуда юқори бўлган Жануби-Шарқий Осиё ва BRICS'нинг бир хил мамлакатларига қонуний равишда йўналтириш имкониятига эга бўлади.
Соддалаштирилган қайта йўналтириш схемалари ҳам қисман кучга киради, бироқ Хитой сўнгги йилларда Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларига, жумладан, ишлаб чиқаришга фаол сармоя киритмоқда. 2023 йилда Хитойнинг тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларининг учдан биридан кўпроғи ASEAN мамлакатларида ишлаб чиқаришга йўналтирилди. Бошқача айтганда, бу мамлакатлар “Хитой компаниялари иштирокида янги ишлаб чиқариш ва тарқатиш занжирларини” ташкил этиш учун асос ишлаб чиқмоқда.
АҚШ қандай жавоб бериши мумкин?
Назарий жиҳатдан, етказиб бериш учинчи давлатлар орқали ўтиши мумкин эди, аммо сўнгги йилларда вазият сезиларли даражада ўзгарди: Америка божхоналарида, бошқа кўплаб мамлакатларнинг одатлари каби ҳозирда бундай етказиб беришни кузатиш учун тубдан фарқли воситалар мавжуд. Уларни маъмурий ва жиноий жавобгарликка тортиш мумкин бўлган қонун бузилиши деб ҳисоблаш мумкин ва катта эҳтимол билан кўриб чиқилади. Назорат кўпроқ янги технологиялардан фойдаланган ҳолда амалга оширилмоқда, шунинг учун бу товарларнинг муваффақиятли айланиши учун кўп имконият қолдирмайди.
АҚШ ҳукумати, албатта, товарларнинг келиб чиқишини исботлашни талаб қилиш орқали мумкин бўлган схемаларга жавоб беришга ҳаракат қилади, гарчи уларнинг барчасини (ҳеч бўлмаганда бир вақтнинг ўзида) кузатиб бўлмайди. Мутахассисларнинг фикрича, АҚШнинг Хитой товарларига божлари кўламини ҳисобга олган ҳолда, компаниялар нотўғри декларациялар ва улар билан боғлиқ жарималарнинг нисбатан кичик рискларини эътиборсиз қолдириши мумкин.
“Бироқ, Трамп тарифларни ўзгартириши осонлигини ҳисобга олсак, агар маълум бир мамлакат Хитой товарлари учун транзит марказига айланиши белгилари аниқланса, ушбу марказ мамлакати учун тарифлар зудлик билан оширилишини кутиш мумкин”, дейди экспертлардан бири.
“Nomura” таҳлилчиларининг ёзишича, Қўшма Штатлар келиб чиқиш қоидаларини янада қаттиқроқ жорий қилиши, божхона чегараларининг назоратини кучайтириши ёки минтақавий бўшлиқлардан (масалан, Мексика орқали реэкспорт қилиш) фойдаланишнинг олдини олиш учун савдо келишувларини ўзгартириши мумкин. Яна бир йўл, ишлаб чиқарилган мамлакатдан қатъи назар, стратегик маҳсулотларнинг айрим тоифалари учун бир хил ёки ўхшаш тариф ставкаларини жорий этиши мумкин.
