Имтиёзлар фақат кўзга “иссиқ кўринганларга”ми?

Ўзбекистонда кичик дўкон эгалари харид чекини бердими ёки йўқ деб солиқ идораси касса чекига қараб тиш-тирноғи билан пойлоқчилик қилаётган, яхши маънода курашаётган бир пайтда, тепароқда катта-катта ташкилотлар мутлақо бошқа дунё — “имтиёзлар оламида” яшамоқда. Коррупцияга қарши курашиш агентлиги 2025 йил якунлари бўйича эълон қилган маълумотлар бефарқ бўлмаган кишиларни яхшигина ўйлантириб қўяди.

Маълум бўлишича, ўтган йили Ўзбекистонда хусусий ва давлат компаниялари нақд 178,1 триллион сўмлик солиқ ва божхона имтиёзларини “ҳазм” қилишган. Бу — қарийб 14 миллиард АҚШ доллари дегани! Бюджетга тушиши керак бўлган шунча пул шундоққина гигант компанияларнинг чўнтагида қолиб кетган. Рози-ризолик билан албатта!

Келинг, имтиёз тахтининг тепасига чиққан “шоҳ”ларни кўриб чиқайлик. Солиқ имтиёзлари бўйича мутлоқ етакчи — Uzbekistan GTL ёнилғи заводи. 2021 йилда қарийб 3,5 миллиард долларлик ушбу завод ишга тушаётганда йилига 3,6 млрд метр куб табиий газ қайта ишланиб, қиймати 1 млрд доллардан зиёд бўлган 1,5 млн тонна тайёр суюқ маҳсулотлар ишлаб чиқарилиши ҳамда улар импортнинг ўрнини босиши айтилган эди. Яна дунёдаги соҳага ихтисослашган 5 та энг йирик заводнинг бири дея таърифланган бу мажмуа “бюджетга йилига 2 триллион сўмдан ортиқ солиқ туширади!” деб бонг урилган эди.

Лекин амалда нима бўлди? Завод бюджетга пул тўлаш у ёқда турсин, 2025 йилнинг ўзида 2,8 триллион сўмлик солиқ имтиёзига эга чиқди. Яъни давлат ҳисобидан “саховат” кўрсатилди. Аслида бу заводга нисбатан саволлар кўп! Масалан, ишлаб чиқаришни бошлаганига 2,5 йил бўлган пайтда ҳам ҳали бирон марта 50 фоиз қуввати даражасида ишламагани жамоатчилик фаоллари томонидан танқид қилинган эди. Шунча пул сарфлаб қурилган завод очилганидан кейин 3 та қишни ишламай ўтказган. Бу ҳолат икки марта “газ йўқлиги учун” деб изоҳланган бўлса, 2024 йилда таъмирлаш учун ёпилган дея айтилган эди. Йилига 7 ой ишлаб, 5 ой ёпиқ турадиган завод учун сарфланган пуллар тез-тез жамоатчилик фаоллари, журналист ва блогерлар томонидан танқид қилинадиган бўлди.

Uzbekistan GTL нинг асосчиси ким?

Uzbekistan GTL — Қашқадарё вилоятининг Ғузор туманида жойлашган, синтетик суюқ ёнилғи ишлаб чиқарувчи улкан завод. У жаҳондаги энг йирик ва технологик жиҳатдан энг ривожланган саноат мажмуаларидан бири ҳисобланади. Заводнинг 100% улуши давлатга тегишли бўлган “Ўзбекнефтгаз” АЖники. Яъни, у давлат корхонаси ҳисобланади. Завод қурилиши ва унинг технологик блокларида Жанубий Кореянинг Hyundai Engineering, Сингапурнинг Enter Engineering каби йирик пудратчилари ҳамда АҚШнинг Air Products компанияси иштирок этган.

Аслида давлат нуқтаи назаридан бу лойиҳанинг бир қанча стратегик фойдалари бор. Масалан, экологик жиҳатдан заводни + кўрсаткич билан таърифлаш мумкин. Заводда ишлаб чиқариладиган синтетик ёнилғи оддий нефтдан олинадиган ёнилғиларга қараганда 40 фоиз камроқ зарарли газ чиқаради. Бу айниқса, доим мусаффо экани кесатиқларга айлантирилган осмонимизда чанглар кўпайган даврда жуда муҳим. Яна заводда 1300 дан ортиқ маҳаллий мутахассислар юқори маошли доимий иш ўрни билан таъминланиши айтилган эди. Қолаверса, оддий табиий газни шунчаки хомашё сифатида экспорт қилгандан кўра, уни қайта ишлаб тайёр маҳсулот — керосин ва дизель ҳолида сотиш иқтисодий жиҳатдан анча фойдалироқ ҳисобланади. Бироқ, энг асосий ютуқ ва мақсад сифатида импорт ўрнини босиш кўрсатилган.

Илгари Ўзбекистон авиакеросин ва юқори сифатли дизель ёнилғисини четдан, асосан Россиядан катта валюта эвазига сотиб олар эди. GTL заводи ишга тушгач, ушбу ёнилғилар ўзимизда ишлаб чиқарила бошланиши нарх-наво масаласида фойда келтириши керак эди. Аммо завод ҳеч қачон 100 фоизлик имконияти даражасида ишламади. Чунки, завод максимал ишлаши учун йилига 3,6 миллиард куб метр газ керак бўлади, лекин қишда аҳоли ва иссиқлик электр станцияларининг ўзига газ етказиб бериш катта муаммога айланиши ҳеч кимга сир эмас. Шунингдек, GTL ёнилғиси ишлаб чиқарила бошланганига қарамай, ички бозорда дизель ва авиакеросин нархлари арзонлашмади. Бу эса лойиҳанинг юқори таннархи ва кредитларни қайтариш мажбурияти билан изоҳланади.
Заводни қуриш учун қаердан маблағ олинган?

Uzbekistan GTL заводининг қурилиши умумий ҳисобда 3,5 миллиард АҚШ долларига баҳоланган бўлиб, шундан 2,3 миллиард доллари хорижий молия институтлари ва банклардан кредитга олинган.

Хитой Давлат тараққиёт банки асосий кредитор ҳисобланади. У 1,2 миллиард АҚШ долларидан ортиқ кредит ажратган. Жанубий Корея Экспорт-импорт банки ва Корея савдо суғурта корпорацияси 600 миллион АҚШ доллари берган.

700 миллион долларга яқин қисми эса, бир нечта молия институтлари ҳиссасига тўғри келади. Булар: Россиянинг Газпромбанк, Росэксимбанк ва Россия экспорт кредитлари ва инвестициялар суғуртаси бўйича агентлиги. Яна Япониянинг йирик банклари: Mitsubishi Financial Group, Sumitomo Mitsui Financial Group ва Mizuho банки ҳам маблағ ажратганлар қаторида бор.

Қолган 1,3 миллиард доллар ички манбалар ҳисобидан шакллантирилган. Ўзбекистон Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси 740 миллион АҚШ доллари ажратган бўлса, 570 миллион АҚШ доллари “Ўзбекнефтгаз” АЖнинг ўз маблағларидан сарфланган.

Тушунганингиздек, кредитлар жуда катта. Завод ўзидан чиқадиган фойда ҳисобига ушбу халқаро фоизли қарзларни қайтариши керак. Аммо маҳсулот таннархининг юқорилиги ва ички бозордаги нархларнинг чеклангани сабабли, кредитларни тўлаш муддати чўзилиб кетмоқда. Дастлабки ҳисоб-китобларга кўра, завод ўзига кетган харажатларни 7–9 йилда оқлаши керак эди. Бироқ амалдаги молиявий қийинчиликлар туфайли бу муддат анча узоққа чўзилиши ва давлатнинг зиммасига оғир юк бўлиб тушиши мумкин.

Қолаверса, кредитлар хорижий валютада — АҚШ долларида олинган. Сўнгги йилларда миллий валюта сўмнинг долларга нисбатан қадрсизланиши сабабли, кредитларни қайтариш учун кетадиган маблағ миқдори сўм ҳисобида бир неча баробарга ошиб кетди. Яна санкциялар муаммоси ҳам бор. Кредит берган банклар орасида Россиянинг Газпромбанки ҳам борлиги юқорида айтилди. 2022 йилдан кейин ушбу банк халқаро санкцияларга тушгани сабабли, кредит тўловларини амалга ошириш ва қайтариш жараёнлари техник жиҳатдан анча мураккаблашди. Ҳатто 2025 йилнинг 21 апрелида Uzbekistan GTL заводи оммавий савдоларга чиқариладиган корхоналар рўйхатига киритилган эди.

Имтиёз осмонида учаётган Uzbekistan Airways

Энди эса, имтиёзхўрлар мавзусига яна қайтамиз. Uzbekistan GTL'дан кейинги иккинчи ўринда Uzbekistan Airways турибди — 2,4 триллион сўм солиқ имтиёзидан фойдаланган ҳолда. 2024 йилда бу кўрсаткич 881,4 миллиард сўм эди. Қарийб уч баробар ўсиш! Бу даражадаги имтиёзнинг сабаби сифатида йўловчи ва юк ташиш самолётларини олиб келиш учун ҚҚС ва божхона тўловларидан озод қилинганлиги кўрсатилган. 

Ўтган йилнинг 27 октябрь куни Президент Шавкат Мирзиёев фуқаро авиацияси соҳасидаги давлат сиёсатини тартибга солиш тўғрисидаги фармонни имзолаган эди. Ҳужжатга кўра, резидент авиакомпанияларнинг йўловчи ва юк ташувчи ҳаво кемалари Ўзбекистонга олиб кирилганда божхона тўловлари ва қўшилган қиймат солиғидан озод этиладиган технологик ускуналар рўйхатига киритилган. Қолаверса, авиация тизимини яхшилаш учун Иқтисодиёт ва молия вазирлигига Транспорт вазирлиги билан ҳамкорликда 3 йил давомида — 2026 йилдан 2028 йилгача — давлат бюджетидан 250 млрд сўм ажратиш топширилганди.

Имтиёз олиш бўйича кучли учликни 1 ўриндаги Uzbekistan GTLнинг асосчиси бўлган “Ўзбекнефтгаз” компанияси ёпиб беради. У 1,7 трлн сўмлик солиқ имтиёзларига эга бўлган. Қизиқарли томони, илгари унинг имтиёзлари 58,5 млрд сўм эди. Бирданига 1 трлн сўмдан кўпроққа ўсиш!

Энг йирик имтиёз олувчилар қаторида, шунингдек, сизга таниш бўлган “Ўзбекистон темир йўллари”, номи монополия атамаси билан тез-тез биргаликда келадиган UzAuto Motors, “Ҳудудий электр тармоқлари” каби ташкилотлар ҳам бор. Умумий ҳисобда солиқ имтиёзларидан 143 мингдан кўпроқ субъект фойдаланган бўлиб, имтиёзлар суммаси 119 трлн сўмни ташкил этди. Шундан 139 дан ортиқ юридик шахс 118,9 трлн сўмлик, 4185 нафар якка тартибдаги тадбиркор эса 120,7 млрд сўмлик имтиёзларни қўллаган.

Коррупцияга қарши курашиш агентлигининг бу ҳисоботида эътибор тортувчи яна бир қисм бор. “Муҳим эслатма” дея алоҳида кўрсатилган қаторда юқорида кўрсатилган суммалар Президент ва ҳукуматнинг ёпиқ қарорлари билан тақдим этилган имтиёзларни ўз ичига олмаслиги таъкидланган.

Божхона имтиёзларидан кимлар фойдаланган?

Божхона имтиёзларининг умумий қиймати 59,1 триллион сўм бўлиб, бу ерда ҳам “ўзимизнинг қадрдонлар” етакчи.

Божхона имтиёзларининг энг йирик олувчиси — UzGasTrade бўлган, 2,1 триллион сўмлик кўрсаткич билан. Ундан кейинги ўринда 1,4 триллион сўм билан темирйўл шпаллари ишлаб чиқарувчи RWS Optimum турибди. Учинчи ўринни эса, таниқли тадбиркор Бахтиёр Фозиловга алоқадор деб кўриладиган Enter Engineering олган.

Аслида, божхона имтиёзлари рўйхатини ўқисангиз, хорижий юридик шахслар томонидан ташкил этилган 75 та доимий муассасага берилган 2,46 триллион сўмлик имтиёзнинг ярмидан кўпи яна ўша Enter Engineering тузилмалари ҳиссасига тўғри келганини кўрасиз. Умумий ҳисобда ушбу гуруҳ 1,9 триллион сўмдан ошиқ имтиёздан баҳраманд бўлган. Имтиёз олувчилар орасида Eriell Group тузилмалари ҳам кўрсатиб ўтилган. Хусусан, Қандим массивидаги лойиҳа 25,6 млрд сўмлик, Муборак туманидаги лойиҳа эса 15,9 млрд сўмлик имтиёзларга эга бўлган.

Лекин бу байрам ҳам узоққа чўзилмайдиганга ўхшайди. Ҳукумат иш ҳақи бўйича 131 миллион долларлик қарздорликни, бюджет ва банклар олдидаги мажбуриятларни ёпиш учун Enter Engineering, Eriell ва Saneg активларини сотишни режалаштирмоқда. Шунча имтиёзни олиб ҳам яна юзлаб миллион доллар қарзга ботиб ўтириш сабаби кўпларни қизиқтириши аниқ.

Божхона имтиёзларига эга чиққанлар орасида ҳам UzAuto Motors бор! Миқдор 898,9 млрд сўм сифатида кўрсатилган. Рақамлар шунчаки ҳисобот эмас, улар бугунги иқтисодий воқелигимизнинг ойнаси. 

Триллионлаб сўмлик имтиёзлар – экологик фойдалар, янги иш ўринлари яратиш ёки импорт ўрнини босишга бўлган уринишлар учун сарфланиши шубҳасиз, ижобий ҳолат. Бироқ давлат қўллаб-қувватлови ва имтиёзлар бизнесни оёққа турғазиш учун вақтинчалик восита бўлиши керак. Йирик монополларнинг доимий яшаш тарзи эмас.