60 кунлик муҳлат: Яқин Шарқ тинчликка эришадими?

17 июнь Франция мезбонлигида бўлиб ўтган G7 саммити доирасида АҚШ ва Эрон ўртасида Ҳормуз бўғозини очишни ва ўзаро ҳарбий ҳаракатларни якунлашни назарда тутувчи 14 банддан иборат Англашув меморандуми имзоланди. Бир қарашда ёнилғи бозорларини “бўғаётган” Яқин Шарқдаги уруш ва ниҳоят тугагандек. Аммо вазиятга реал кўз билан қараб, шуни айтиш мумкинки, Эрон ҳеч қачон кечирмайди.

Музокаралар давом этмоқда. Халқаро ОАВлари бераётган маълумотларга кўра, Қатар ва Покистон воситачилигида давом этаётган Швейцариядаги муҳокамалар силлиқ кетмаётган бўлса-да, мутлақ муваффақиятсиз ҳам деб бўлмайди. Келгуси 60 кун ичида томонлар барча масалаларни келишиб олиши ва бир неча йилга бўлса-да, тин олишларидан умид қиламиз. Аммо Исроил ҳукумати келишувларда қатнашмас экан, ўртада ҳақиқий сулҳ бўлиши қийин.

 Женевада ишлар қандай кечди?

Кечагина бир-бирига ракета ёғдириб чарчамаган АҚШ ва Эрон, энди чўзилиб кетган урушни якунлаш учун дипломатик ечим изламоқда. Асосий масалалар Яқин Шарқдаги хавфсизлик, Ливандаги вазият, Ҳормуз бўғозининг тақдири, узоқ йиллик санкциялар ва барча можароларнинг илдизи – ядро дастури экани доим такрорланяпти.

АҚШ вице-президенти Жей Ди Венс Швейцарияга ташриф буюриб, Эрон вакиллари билан тўғридан-тўғри учрашувлар ўтказди. Венснинг таъкидлашича, музокараларда “катта силжиш” бор ва Вашингтон Эрон билан муносабатларни “тубдан ўзгартириш” имкониятини кўраётганини билдирган.

Аммо Венс вазиятни юмшатиш учун “жон куйдираётган” бир пайтда, АҚШ Президенти Дональд Трамп кескин таҳдидли баёнот билан чиқди.

“Эрон Ливандаги ўзининг катта маош олувчи проксилари, яъни ёлланма кучлари муаммо келтириб чиқаришини зудлик билан олдини олиши керак. Агар буни қилмаса, биз Эронга худди ўтган ҳафтадагидек, фақат ундан ҳам кучлироқ қилиб, яна жуда оғир зарба берамиз!”, деган АҚШ раҳбари.

Эрон томони АҚШ Президентининг таҳдидкор баёнотларини қабул қилиб бўлмаслигини билдирган ва музокаралар жойини тарк этганди. Теҳрон расмийлари дипломатия босим ва таҳдидлар остида эмас, тенг ҳуқуқли мулоқот асосида олиб борилиши кераклигини таъкидлаган. Эрон парламенти спикери Муҳаммад Боқир Ғолибоф АҚШни баёнотларида эҳтиёткор бўлишга чақирган. Унинг таъкидлашича, Эрон армияси ҳар қандай таҳдидга бошқача жавоб қайтаришга тайёр.

“Улар таҳдидларининг самарали бўлганида, бугунги даражадаги умидсизликка тушиб қолмаслигини тушунмаяптими? Биз америкаликларнинг таҳдидларини жиддий қабул қилмаймиз”, деди Ғолибоф.

Шунга қарамай, воситачилар саъй-ҳаракатлари натижасида томонлар яна музокара столига қайтди. Учрашувнинг дастлабки раунд якунига кўра, делегациялар мулоқотни давом эттиришга тайёр. Томонлар келгуси 60 кун ичида якуний тинчлик келишувига эришиш бўйича йўл харитасини келишиб олган.

Tasnim” агентлигининг қайд этишича, Трампнинг баёнотлари АҚШ ва Эрон ўртасидаги ўзаро англашув меморандумининг биринчи бандига зид. Ушбу бандда томонлар бир-бирига нисбатан таҳдидлардан тийилиш мажбуриятини олган, аммо қаҳрамонимиз жаноб Трампга бунинг аҳамияти йўқ шекилли, бир кун тинчлик ҳақида гапирса, эртаси куни ҳужум қилиш билан таҳдид қилади.

 14 банд

АҚШ ва Эрон ўртасида имзоланган меморандум 14 банддан иборат бўлиб, кўриб чиқилиши зарур бўлган энг муҳим масалаларни ўз ичига олган.

Меморандумнинг биринчи банди энг муҳим масала – “барча жабҳаларда” урушни тўхтатиш шартидан бошланади. Унда АҚШ ва Эрон ҳамда уларнинг иттифоқчилари барча фронтларда, жумладан Ливанда ҳарбий операцияларни дарҳол ва доимий равишда тўхтатиши белгиланган. Томонлар бир-бирига қарши куч ишлатмаслик ва таҳдид қилмаслик мажбуриятини олади. Шунингдек, Ливаннинг ҳудудий яхлитлиги ва суверенитетини ҳурмат қилиш ҳам алоҳида қайд этилган.

Иккинчи бандда давлатлар бир-бирининг суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини тан олиши, ички ишларига аралашмаслиги кўзда тутилган. Бу АҚШнинг Эрон ички сиёсатига таъсир ўтказишга уринишлари ва Теҳроннинг минтақадаги таъсир доираси бўйича узоқ йиллик баҳсларни юмшатишга қаратилган.

Учинчи бандга кўра, томонлар 60 кун ичида якуний келишув ишлаб чиқишга ҳаракат қилади. Зарурат туғилганда бу муддат ўзаро розилик асосида узайтирилиши мумкин. 21 июнь куни бўлиб ўтган музокараларда ҳам айнан шунга келишиб олинди.

Тўртинчи ва бешинчи бандлар Ҳормуз бўғози билан боғлиқ. АҚШ Эрон атрофидаги денгиз блокадасини босқичма-босқич бекор қилади ва якуний битимдан кейин ўз кучларини минтақадан олиб чиқиб кетади. Эрон эса тижорий кемаларнинг хавфсиз ҳаракатланишини таъминлайди, бўғозни миналардан тозалайди ҳамда келажакда унинг бошқаруви бўйича Уммон ва Форс кўрфази давлатлари билан музокаралар олиб боради.

Олтинчи банд Эрон иқтисодиётини тиклашга бағишланган. Унга кўра, камида 300 миллиард долларлик реконструкция ва иқтисодий ривожланиш дастури ишлаб чиқилади. Маблағларнинг асосий қисми АҚШ томонидан эмас, балки минтақадаги ҳамкор давлатлар иштирокида шакллантирилиши режалаштирилган.

Еттинчи банд санкцияларга бағишланган. АҚШ Эроннинг асосий талабларидан бири бўлган иқтисодий чекловларни бекор қилишга розилик билдиради. Ҳужжатда БМТ, МАГАТЭ ва АҚШнинг бир томонлама санкцияларини босқичма-босқич тугатиш масаласи назарда тутилган. Бироқ санкцияларни олиб ташлашнинг аниқ механизмлари якуний музокараларда белгиланиши керак.

Саккизинчи банд ядро дастурига оид. Эрон ядровий қурол яратмаслик мажбуриятини яна бир бор тасдиқлайди. Шу билан бирга, бойитилган уран захираларининг тақдири бўйича алоҳида механизм ишлаб чиқилади. Ҳужжатда уранни хорижга олиб чиқиш эмас, балки МАГАТЭ назорати остида унинг бойитилиш даражасини пасайтириш эҳтимоли қайд этилган.

Тўққизинчи банд якуний битим имзолангунга қадар статус-квони сақлашни назарда тутади. Эрон ядро дастурини кенгайтирмайди, АҚШ эса янги санкциялар жорий этмайди ва минтақага қўшимча ҳарбий куч юбормайди.

Ўнинчи банд Эроннинг нефть экспортига тегишли бўлиб, АҚШ Молия вазирлиги Эрон нефти, нефть маҳсулотлари ва уларга боғлиқ молиявий операциялар учун вақтинчалик рухсатномалар беради.

Ўн биринчи банд музлатиб қўйилган Эрон активларини очишни кўзда тутади. АҚШ Эроннинг хориждаги маблағлари ва активларидан фойдаланиш имкониятини босқичма-босқич тиклашга розилик беради. Бу маблағлардан фойдаланиш тартиби алоҳида музокараларда аниқлаштирилади.

Ўн иккинчи банд меморандум бажарилишини назорат қилувчи махсус механизм ташкил этишни назарда тутади. У келажакдаги битимга риоя этилишини ҳам кузатиб боради.

Ўн учинчи бандга кўра, меморандумнинг дастлабки шартларининг бажарилиши бошлангач, томонлар қолган масалалар юзасидан якуний келишув бўйича музокараларни давом эттиради.

Ниҳоят, ўн тўртинчи банд, якуний битимни БМТ Хавфсизлик Кенгашининг мажбурий резолюцияси билан мустаҳкамлашни кўзда тутади. Бу ҳужжатга халқаро-ҳуқуқий мақом берилиб, унинг бажарилиши учун қўшимча кафолат яратади.

Умуман олганда, 14 бандлик меморандум Эрон ва АҚШ ўртасидаги ўнлаб йиллик қарама-қаршиликни дипломатик йўл билан юмшатишга қаратилган энг кенг қамровли ҳужжатлардан бири бўлади, агар у тўлалигича амалда татбиқ этилса.

 Бу якун эмас

Якуний тинчлик сулҳи имзоланишига қанчалик умид қилмайлик, бу умидларни “пучга чиқарувчи” бир қанча омиллар мавжуд. АҚШ ва Эрон ўртасидаги душманчилик шу даражага етганки, бугун эронликлардан барча тарихий жароҳатларни унутиб, ҳеч нарса бўлмагандек АҚШ билан “ош-қатиқ” бўлишини кутиш, юмшоқ қилиб айтганда аҳмоқгарчилик. Бундан ташқари минтақада Исроил манфаатлари масаласи ётар экан, Эрон ҳеч қачон мутлақ дўст сифатида қабул қилинмайди.

Исроилнинг Катта Исроил ғояси мавжуд экан, Яқин Шарқда тинчлик ўрнатилиши қийин. Тель-Авив минтақада ўзидан қудратлироқ куч марказлари бўлишини хоҳламаслиги, аста-секин ҳудудий кенгайиш истаги Эрон биланн зиддиятга келишига сабаб бўлаверади.