АҚШга ишонч йўқолди. Европа олтинларини қайтариб олмоқда

Олтин шунчаки қимматбаҳо металл эмас. У давлатлар учун энг оғир инқироз кунларида ҳам қийматини сақлаб қоладиган молиявий “суғурта” ҳисобланади. Шу сабабли марказий банклар ўз олтинларини қаерда сақлаш масаласига оддий логистика муаммоси сифатида қарамайди. Захиралар сақланадиган жой хавфсиз, тезкор сотувларга қулай бўлиши лозим.

Турли факторлардан келиб чиқиб Нью-Йорк мана шундай олтин захиралари сақланадиган муҳим шаҳарлардан бирига айланган эди. Аммо сўнгги пайтларда Европа давлатлари ўз олтинларини АҚШдан олиб чиқиб кетмоқда.

Нидерландия 10 миллиард доллардан ортиқ олтин захирасини Шимолий Америкадан Буюк Британияга кўчирди. Франция эса Нью-Йорк Федерал захира банкида сақланган 129 тонна олтинни мамлакатга қайтарди. Бу давлатларнинг олтинни шунчаки бошқа сейфга солиб қўяётгани ортида жиддий сигнал бор. Узоқ вақтдан бери Европанинг ишончли ҳамкори бўлган АҚШ бугун прогноз қилиб бўлмайдиган қарорларни қабул қилмоқда. Трампнинг кайфияти об-ҳаводан ҳам тез ўзгариб қолиши ва кўнгли тусаган фармонни эълон қилиши мумкинлиги эски дўстларни чўчитмоқда.

Хўш, дунёнинг энг йирик молиявий марказларидан бири бўлган АҚШ нега олтин учун аввалгидек қулай манзил бўлмай қолди? Нега Америкадан олтинлар олиб чиқиб кетилмоқда?

АҚШга олтинлар қандай келиб қолган?

Бугун Нью-Йоркдаги Федерал захира банкининг омборида турли мамлакатларнинг олтинлари сақланади. Манхэттенда, денгиз сатҳидан тахминан 15 метр чуқурликда дунёдаги 36 та давлат ва халқаро ташкилотларнинг олтин захиралари мавжуд. Федерал захира банки махфийлик сиёсатига кўра, қайси давлатнинг қанча олтини борлиги ошкор қилинмайди. Аммо тахминий маълумотларга кўра, ер ости сейфларида 5 000 дан 6 200 тоннагача тилла борлиги айтилади ва уларнинг 95 фоиздан ортиғи АҚШга эмас, хорижий давлатлар, марказий банклар ва халқаро ташкилотларга тегишли.

Хўш, шунча олтин АҚШга қандай келиб қолган? Нега давлатлар ўзларининг қимматбаҳо ресурсларини айнан АҚШда сақламоқда? Бу саволларга жавобни тарих қаъридан қидириш керак.

Ҳикоя аслида Биринчи жаҳон уруши давридан бошланади. Урушгача бўлган даврда дунёнинг молиявий маркази Лондон ҳисобланарди. Аммо уруш Европани манаман деган давлатларини ҳам, жумладан Буюк Британияни ҳам қийнаб қўйди.

Узоқ давом этган уруш Буюк Британия, Франция, Россия каби давлатларни мисли кўрилмаган миқдорда ресурсларга муҳтож қилиб қўйди. Ўша пайтда АҚШ бетараф мамлакат сифатида дунёнинг энг йирик саноат ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етказиб берувчисига айланиб олган эди. Антанта давлатлари АҚШдан улкан ҳажмдаги қурол-яроғ, ўқ-дорилар, пўлат, нефть ва озиқ–овқат сотиб олишни бошлади. Сотувлар эса олтин эвазига қилинган. Натижада жуда катта миқдорда олтин Атлантика бўйлаб бошқа қитъага кўчирилди.

Уруш Европанинг ҳам қарашларини ўзгартирди. Қитъа тўлиқ уруш гирдобига тортилган, Европа пойтахтларида сақланаётган олтинлар эса кутилмаганда душман қўлига ўтиб кетиши мумкин эди. АҚШ эса уруш майдонидан минглаб километр узоқликда, иккита океан билан ҳимояланган хавфсиз ва тинч ҳудуд эди. Давлатлар ўз активларини бой беришдан кўра, бошқа давлат ҳудудида бўлса-да сақлашни танлади.

Иккинчи жаҳон уруши эса бу жараённи кескин тезлаштирди. АҚШдан тезкор қурол-яроғ харид қилиш учун олтинларни океан орқали ташиб юриш хавфсизлик жиҳатидан ҳам, логистика жиҳатидан ҳам тўғри келмасди. Шу сабабли бир йўла олтинларни АҚШда сақлаш ҳар томонлама қулай эди.

1944 йилда эса Бреттон-Вудс тизими ишга тушди. Дунё ягона олтин стандартини қабул қилди. Доллар олтин билан боғланди: хорижий марказий банклар ўз долларларини АҚШ ҳукуматидан белгиланган нархда – бир троя унцияси учун 35 доллардан – олтинга алмаштира оларди.

Шу билан АҚШ нафақат дунёнинг энг йирик иқтисодиётига, балки халқаро молия тизимининг марказига ҳам айланди.

Хорижий давлатлар учун олтинни Нью-Йоркда сақлашнинг яна бир катта афзаллиги бор эди: уни ҳар сафар жисмонан ташиш шарт эмас эди. Марказий банклар ўзаро ҳисоб-китобларни Нью-Йоркдаги олтин ҳисобварақлари орқали амалга ошириши мумкин эди. Яъни олтин бир мамлакатдан бошқасига кема билан юборилмасдан, ҳисоб-китоблар орқали “эгасини” алмаштириши мумкин эди. Натижада Нью-Йорк Федерал захира банкининг омбори тобора йирик халқаро олтин марказига айланди.

1973 йилга келиб, омбордаги олтин миқдори 12 минг тоннадан ошди. Бу АҚШ долларининг халқаро тизимдаги улкан мавқеини ҳам кўрсатарди. Аммо айнан шу даврда тизимнинг ўзи емирилиб бораётган эди.

1971 йилда Президент Ричард Никсон чет эл марказий банклари учун долларни олтинга алмаштиришни тўхтатди. Бу воқеа тарихда “Никсон шоки” номи билан қолди. Бу қарор Бреттон–Вудс тизимининг амалдаги тугашини бошлаб берди.

1971 йил ноябрда Римдаги “Palazzo della Civiltà del Lavoro” саройида бўлиб ўтган мажлисда хорижий молия вазирлари Жон Конналлига АҚШнинг бу ҳаракатлари бутун дунё иқтисодиётига зарба бераётганидан шикоят қилади. Шунда АҚШ Молия вазири Жон Конналли йиғилган Европа ва Япония вакилларига юзланиб, ўзининг тарихдан жой олган машҳур жавобини беради: “Доллар – бу бизнинг валютамиз, лекин у сизнинг муаммоингиз”.

Қизиғи шундаки, олтин ва доллар ўртасидаги расмий боғлиқлик узилганидан кейин ҳам хорижий давлатларнинг олтинлари Нью-Йоркда қолаверди. Чунки, энди унинг вазифаси фақат долларни таъминлаш эмас, балки хавфсиз сақлаш ва халқаро молиявий операциялар учун қулайлик яратишдан иборат эди.

Бугунги кунда ҳам Нью-Йорк Федерал заҳира банки (Fed) олтинни АҚШнинг ўз мулки сифатида эмас, балки хорижий ҳукуматлар, марказий банклар ва халқаро ташкилотлар номидан кастодиан, яъни сақловчи сифатида ушлаб туради. Fed’нинг ўзи ҳам омбордаги олтиннинг эгаси эмаслигини таъкидлайди.

Аммо нега энди Европа давлатлари ўз олтинларини АҚШ ҳудудидан олиб чиқиб кетмоқда? Хўш, нега?

“Олтинларимизни қайтаринг!”

Сўнгги пайтларда Европанинг айрим давлатлари олтин захираларини АҚШ ва Канададаги омборлардан олиб чиқиб, уларни Европага яқинроқ ҳудудларга кўчира бошлади. Энг сўнгги ва эътиборни тортган қадамни Нидерландия ташлади. Мамлакат марказий банки 2026 йил март ойидан август ойигача Шимолий Америкада сақланган қарийб 86 тонна олтинни Лондонга кўчирди. Бу Нидерландиянинг жами 612,4 тоннали олтин захирасининг қарийб 14 фоизига тенг.

Маълумотларга кўра, Нидерландия 59 тонна олтинни Нью-Йоркда сотиб, унинг ўрнига худди шунча олтинни Лондонда харид қилган. Яна 27 тоннадан ортиқ олтин эса жисмонан Шимолий Америкадан Нидерландияга олиб келинган, кейин эса тахминан шунга яқин миқдордаги олтин Нидерландиядан Лондонга кўчирилган. Яъни операциянинг катта қисми халқаро олтин бозори орқали амалга оширилган.

Нидерландия бу қарорни яширмади. Марказий банк олтинни кўчириш орқали уни “оғир инқирозлар юз берганда фойдаланишга яхшироқ тайёрлаш” ва захираларнинг савдога яроқлилигини оширишни мақсад қилганини билдирди. Мамлакат марказий банки раҳбари Олаф Слейпен ҳам буни инқирозларга қарши ҳаракат сифатида баҳолади.

“Биз улардан ҳеч қачон фойдаланишимиз шарт бўлмайди деб ўйлаймиз, аммо биз бардошлилигимиз ва тайёргарлигимизни кучайтиришимиз керак”, деди Голландия марказий банки раиси Олаф Слейпен.

Бу ерда “нега айнан Лондон?” деган савол туғилади. Агар мақсад АҚШдан узоқлашиш бўлса, нега олтин Нидерландиянинг ўзига эмас, яна бир хорижий давлат – Буюк Британияга юборилди?

Нидерландия юзага келиши мумкин бўлган инқироздан хавотирда бўлган ягона давлат эмас. Ундан олдин Франция ҳам Нью-Йоркдаги олтин захирасининг қолган қисмини Европага кўчирди.

Франция Марказий банки 2025 йил июль ойидан 2026 йил январь ойигача Нью-Йоркда сақланган 129 тонна олтинни сотди. Бу Франциянинг жами 2 437 тоннали олтин захирасининг тахминан 5 фоизини ташкил қиларди. Аммо Франция бу олтинни шунчаки “Америкадан олиб чиқиб кетмади”. Мамлакатнинг ўзи бунга Нью-Йоркда сақланган ушбу қуймалар замонавий “London Bullion Market Association” стандартидаги 99,99 фоизлик талабга жавоб бермаганини сабаб қилиб кўрсатди. Мамлакат уларни АҚШда сотиб, ўрнига Европада янги, стандартларга мос олтин сотиб олишни маъқул кўрди.

Қизиғи, бу операция Францияга жуда катта фойда ҳам келтирди. “Banque de France” маълумотига кўра, Нью-Йоркдаги 129 тонна олтинни сотишдан 2025 йилда 11 миллиард евролик бир марталик капитал даромади олинган. Шу билан бирга, Франциянинг жами олтин захираси камаймади – 2 437 тоннали ҳолича қолди.

Аммо халқаро таҳлилчилар келгусида жаҳон молия бозорини катта силкинишлар кутаётганини прогноз қилмоқда. Жаҳон олтин кенгашининг катта бозор стратеги Жозеф Каватони интервьюларидан бирида урушлар ва савдо кескинликлари Европанинг АҚШга ишончсизлик билдиришига сабаб бўлаётганини айтди.

“Мен яқинлашаётган ҳалокат борлигини ҳис қилмаяпман... Лекин менимча, одамлар ўзларининг захира активларини қандай бошқариш, уларни кўпайтириш ва аслида ушбу активлардан қандай қилиб максимал даражада фойдаланиш ҳақида самаралироқ ўйлаш борасида яхшироқ маълумотга эга бўлмоқдалар”, дейди у.

Ҳақиқатдан ҳам, АҚШ Президенти Дональд Трампнинг сўнгги вақтларда қабул қилаётган қарорлари мамлакатларни чўчитмоқда. Оқ уй раҳбари ҳукуматларни ўз иродасига бўйсундириш учун нималар қилиши мумкинлигини тасаввур қилиш қийин. Канада ва АҚШ 2025 йилдан бери савдо урушида, АҚШ – Исроил ўртасидаги Эрон уруши ҳам давом этмоқда. Тўлиқ куч ва босимга асосланган Трамп сиёсати бугун АҚШга бўлган ишончни сусайтирмоқда.

Европа давлатлари Оқ уй билан бирор мавзу­да зиддиятга келса, захираларга кириш имконияти йўқолишидан хавотирда. Марказий банк учун олтиннинг мавжудлиги етарли эмас. Зарурият туғилганда ундан фойдаланиш ҳам керак. Агар олтин бошқа давлат ҳудудида жойлашган бўлса, экстремал сиёсий ёки иқтисодий вазиятда унга кириш имконияти қандай бўлиши масаласи пайдо бўлади. Нидерландия айнан шунинг учун олтинни географик жиҳатдан диверсификация қилмоқда.

Иккинчи омил – геосиёсий кескинлик. Россиянинг Украинага бостириб кирганидан кейин АҚШ ва унинг иттифоқчилари Россия марказий банкининг қарийб 300 миллиард долларлик активларини музлатиб қўйди. Бу воқеа халқаро захираларни хорижда сақлаш билан боғлиқ бошқа бир саволни кун тартибига олиб чиқди: давлатнинг чет элда сақланаётган активлари сиёсий қарорлар таъсиридан қанчалик ҳимояланган? Нидерландиянинг олтинини кўчиришига айнан Россия активларининг музлатилиши сабаб бўлди, деб айтиш учун расмий далил йўқ. Аммо бундай воқеалар марказий банкларнинг рискларни қайта баҳолашига таъсир қилиши мумкин.

Учинчи омил – олтиннинг ўзи яна марказий банклар учун тобора муҳим активга айланмоқда. Жаҳон олтин кенгаши маълумотларига кўра, марказий банклар 2026 йилнинг биринчи чорагида соф ҳисобда 244 тонна олтин харид қилган. Июль ойининг ўзида эса марказий банкларнинг соф хариди 23 тоннани ташкил этди. Яъни дунё марказий банклари олтиндан воз кечмаяпти, аксинча, уни захира портфелидаги муҳим актив сифатида сақлаб қолмоқда.

“Геосиёсий ва иқтисодий ноаниқликнинг кучайиши, олтиннинг стратегик захира активи сифатидаги ролининг ортиб бориши билан бирга, бу тенденцияга ҳисса қўшаётганга ўхшайди”, деди “Brink's Global Services” компаниясининг ижрочи вице-президенти Надер Антар.

Буни Германия мисолида ҳам кўриш мумкин. Бундесбанк 2013–2017 йилларда катта миқдордаги олтинини хориждан Франкфуртга қайтарди. Шу даврда Нью-Йоркдан 300 тонна, Париждан эса 374 тонна олтин Германияга кўчирилди. Натижада мамлакат олтин захирасининг ярмидан кўпи Германиянинг ўзида сақлана бошланди.

Бундан ташқари, АҚШ ва Европа ўртасида ҳам алоқалар яхши эмас. Эрон, Хитой ёки Гренландия масалаларида Вашингтон ва альянс ўртасида қарашлари кескин фарқ қилмоқда. Франция Исроил самолётларига ўз ҳаво ҳудуди орқали қурол учирилишини тақиқлагани ва Италия АҚШ бомбардимончи самолётларининг Сицилияда қўнишига рухсат бермагани ҳақидаги янгиликлардан кейин Трамп Европани тинмай танқид қилиб келмоқда.

Хуллас, бир вақтлар олтин учун энг хавфсиз ҳудуд бўлган Америка бугун шу активларга ўзи хавф солмоқда, гўё. Балки қўрқувларга ҳожат йўқдир, балки давлатларнинг эҳтиёткорликлари ўринсиздир. Аммо бир нарса аниқки, Европа давлатлари “Олтинларимизни қайтаринг!” деб ҳайқирмоқда ва бу бежиз эмас.