“Жуда катта уруш бошланиши мумкин”. БМТ инсониятни огоҳлантирди

Бутун дунёда йирик миқёсли уруш келиб чиқиш эҳтимоли бўйича хавотирлар кескин ортди. Охирги икки йил ичида экспертларнинг қарашларида у нисбатан узоқдаги таҳдиддан энг ўткир глобал хавфлардан бирига айланди. Бу ҳақда БМТнинг кеча, 15 сентябрь куни эълон қилинган янги докладида айтилади.

Тадқиқот дунёнинг барча минтақаларидаги ҳукуматлар, халқаро ташкилотлар, фуқаролик жамияти, хусусий сектор ва илмий доираларнинг 1,3 минг нафар вакили жавобларига асосланган.

Иштирокчилар 28 та сиёсий, иқтисодий, экологик, ижтимоий ва технологик хавфларни, жумладан, уларнинг юз бериш эҳтимоли, мумкин бўлган оқибатлари ва халқаро ҳамжамиятнинг уларга қарши туришга тайёрлигини баҳолаган.

2024 йилга нисбатан йирик миқёсли уруш вақт бўйича энг яқин таҳдидлар рейтингида 16 поғонага кўтарилган – бу барча хавфлар орасидаги энг кескин ўсишдир.

Респондентларнинг учдан бир қисмидан кўпроғи – 36 фоизи унинг оқибатлари яқин бир йил ичидаёқ инсониятнинг салмоқли қисмига таъсир қилиши мумкин деб ҳисоблайди, 76 фоизи эса бу ҳолат яқин етти йил ичида юз бериши мумкин деб ҳисоблайди.

Респондентлар йирик миқёсли урушни халқаро ҳамжамият энг кам даражада тайёр бўлган таҳдидлардан бири деб атамоқда. У бир вақтнинг ўзида тўртта кўрсаткич: аҳамиятлилиги, вақт бўйича яқинлиги, бошқа хавфлар билан ўзаро боғлиқлиги ва муносабат билдиришга тайёргарликнинг етарли эмаслиги бўйича биринчи олтиталикка кирган ягона глобал хавфга айланган.

Умуман олганда, глобал хавфларни қабул қилиш ва англаш охирги икки йилда сезиларли даражада ўзгарган.

Агар 2024 йилда энг катта хавотирларни экологик таҳдидлар, дезинформация ва пандемиялар келтириб чиқарган бўлса, эндиликда геосиёсий кескинлик, уруш ва қонун устуворлигининг сусайиши биринчи планга чиққан.

Оммавий қирғин қуроллари ҳам Марказий ва Жанубий Осиё, Саҳрои Кабирдан жанубдаги Африка мамлакатлари ва Океанияда Топ-10 асосий хавфлар қаторидан жой олган. Шарқий ва Жануби-Шарқий Осиёда респондентлар эҳтимолий жаҳон молиявий инқирози, сунъий интеллект ривожланишининг салбий оқибатлари ва ҳокимиятнинг технологик компаниялар қўлида тўпланишидан хавотир билдирган. СИ билан боғлиқ хавфлар, шунингдек, Европа ва Шимолий Америкада ҳам биринчи олтиталикка кирган.

БМТга кўра, доклад хавфларнинг англанишини акс эттиради, келажакни башорат қилмайди. Бироқ таҳдидлар ҳақидаги тасаввурлар сиёсий қарорлар ва ресурсларнинг тақсимланишига таъсир қилади. Шу сабабли дунё қайси инқирозларнинг олдини олишга муваффақ бўлишини кўп жиҳатдан белгилаб бериши мумкин.

Маълумот учун, БМТ тадқиқотида ҳар бир глобал хавф қуйидаги 4 та муҳим кўрсаткич бўйича алоҳида-алоҳида рейтингга солинган:

1. Аҳамиятлилиги / Даҳшатлилик даражаси (Significance) – оқибатлари канчалик оғир бўлиши;
2. Вақт бўйича яқинлиги (Proximity/Timeliness) – яқин орада содир бўлиш эҳтимоли;
3. Бошқа хавфлар билан ўзаро боғлиқлиги (Interconnectedness) – занжирли равишда бошқа инқирозларни (иқтисодий, гуманитар ва ҳ.к.) келтириб чиқариш кучи;
4. Тайёргарликнинг етарли эмаслиги (Lack of preparedness) – дунё ҳамжамияти бу хавфга қанчалик ожиз ва тайёр эмаслиги.

Барча 28 та хавф орасидан фақатгина “йирик миқёсли уруш” ушбу тўртта мезоннинг ҳар бири бўйича тузилган рейтингларнинг барчасида кучли олтиталикка (Топ-6) кирган.

Бошқа хавфлар (масалан, сунъий интеллект ёки экология) қайсидир битта ёки иккита мезон бўйича юқори ўринда бўлиши мумкин, аммо айнан уруш таҳдиди бир вақтнинг ўзида ҳам энг яқин, ҳам энг ваҳимали, ҳам энг оғир оқибатли ва ҳам халқаро ҳамжамият энг кам тайёр бўлган хавф деб топилган.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ бугун дунёда 60 дан ортиқ қуролли можаро давом этаётгани, бу Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан бери кузатилмаган даража экани ҳақида хабар берилган эди.