Ўзбекистонда бизнес учун ягона QR-код ишга тушади

Ўзбекистонда нақдсиз ҳисоб-китобларни ривожлантириш ҳамда ягона миллий тўлов инфратузилмасини шакллантириш мақсадида Ягона миллий QR-код тизими ишга туширилмоқда. Бу ҳақда Марказий банк хабар берди.

Регуляторнинг эълон қилган маълумотномасида UzQR тизимининг бош хусусияти тушунтирилган. Унга кўра, истеъмолчи исталган банк иловаси ёки тўлов ташкилоти мобиль иловаси орқали битта QR-кодни сканер қилган ҳолда тўловни амалга ошириши ягона тизимнинг асосий функцияси ҳисобланади. Бунда савдо ва хизмат кўрсатиш субъектлари бир неча хил QR-код ва тўлов ечимларини сақлаб туришга зарурат қолмайди.

Марказий банк томонидан тизим орқали амалга ошириладиган тўловлар бўйича умумий комиссия улуши 0,65 фоиз этиб белгиланган. Таъкидланишича, комиссия тўлов занжирида иштирок этувчи барча томонлар ўртасида шаффоф ва ҳар бирининг реал роли ҳамда харажатларига мутаносиб равишда тақсимланади.

Комиссия қуйидагича тақсимланади:

• 0,10 фоиз – эквайер банк, яъни QR-кодни мерчантга ўрнатиб берган банк;
• 0,15 фоиз – тўлов Uzcard ёки Humo миллий карталари орқали амалга оширилганда тегишли улуш, шундан Uzcard 0,075 фоиз ва Humo 0,05 фоиз банк картаси эмитентига (молиявий воситани муомалага чиқарган томон) қайтаради;
• 0,20 фоиз – QR-код оператори: тизимни узлуксиз қўллаб-қувватлаш, ягона колл-марказ фаолияти, мижозлар учун шахсий кабинетлар ҳамда онлайн-ККМ билан интегратсия харажатларини қоплаш учун;
• 0,15 фоиз – тўлов ташаббускори, яъни QR-кодни ўқувчи мобил илова;
• 0,05 фоиз – тўловчи банк, яъни тизимда тўловни амалга оширувчи банк.

Бунда агар тўлов банкнинг ўз иловасида амалга оширилса ва карта ҳам ўша банкники бўлса, банк жами 0,20 фоиз олиши мумкин. Агар мерчант ҳам ўша банк мижози бўлса, улуш 0,30 фоизга етиши мумкин. Шунингдек, тўлов банк картаси орқали эмас, балки банк ҳисобварағи ёки электрон ҳамён орқали амалга оширилганда, электрон тўлов воситаси эгаси жами 0,15 фоиз улушни олади.

Манбанинг қайд этишича, Uzcard ва Humo тизими орқали бошқа (миллий бўлмаган) QR-кодлар учун тўлов амалга оширилса, белгилаган тариф 0,3–0,37 фоизга етади. Ягона QR-код тизими умуммиллий аҳамиятга эга эканини инобатга олиб, ушбу улушни 0,10 фоизгача пасайтирган.

Марказий банкка кўра, бугунги кунда тўлов хизматлари бозорида савдо ва хизмат кўрсатиш субектлари учун ҚР-кодлар орқали тўловларни қабул қилиш 1-3 фоизни ташкил қилмоқда. Шу сабаб, UzQR’нинг 0,65 фоизлик умумий тарифини холисона баҳолаш учун уни ҳозирги тўлов хизматлари бозоридаги мавжуд тарифлар билан таққослаш керак.

Қайд этилишича, тизимнинг расмий тариф тузилмасида тўловчидан (истеъмолчидан) ҳеч қандай комиссия ундириш кўзда тутилмаган. Барча тарифлар фақат мерчант томонидан тўланадиган 0,65 фоиздан иборат бўлиб, улар юқорида кўрсатилгандек занжир иштирокчилари ўртасида тақсимланади.

Марказий банкнинг билдиришича, умумий 0,65 фоизлик комиссиясида ҳар бир иштирокчининг улуши унинг тизимдаги реал ролига ва харажатларига мутаносиб белгиланган бўлиб, тизим тўлиқ шаффофлик асосида ишлайди ҳамда мерчантлар ва истеъмолчилар манфаатларини бирдек ҳимоя қилишга йўналтирилган.

Ўз навбатида иқтисодчи Отабек Бакиров Марказий банкнинг бу тушунтиришига ўз фикрини билдириб ўтган. Унинг сўзларига кўра, Марказий банкнинг UzQR бўйича расмий муносабат билдирганини ижобий натижа. Бироқ у тизим орқали тўловларнинг ҳақиқий таннархи қанчалиги ва нега тарифлар анча паст, масалан 0,25 фоиз даражасида белгиланмагани ҳақида савол қўйган.

Иқтисодчига кўра, UzQR учун белгиланган 0,65 фоизлик тариф ва истеъмолчилардан олинадиган қўшимча комиссия нақд пулсиз ҳисоб-китобларни оммалаштиришга етарли туртки бермайди.

“0,65% +1% комиссия билан UzQR нақд пул орқали савдони ўлдира олмайди (ўзи мақсад шу эмасмиди), сотувчи ҳам, истеъмолчи ҳам барибир нақдликни ёки арзонроқ бўлган терминал (0,20%) орқали ҳисоб китобни танлайди”, дейди Бакиров.

Шунингдек, иқтисодчи тўлов бозорида рақобатнинг камайиши хавфидан ҳам хавотир билдирган. Унинг таъкидлашича, бу ҳолат келажакда йирик тўлов тизимларига эквайринг (комиссия) тарифларини ошириш имкониятини бериши ва бу бизнес ҳамда истеъмолчилар учун қўшимча харажатларга олиб келиши мумкин.

Эслатиб ўтамиз, Ўзбекистонда савдо ва хизмат кўрсатиш соҳасида фаолият юритувчи барча корхоналар учун электрон тўловларни қабул қилишда ягона QR-код жорий этилиши ҳақида Президентнинг 2025 йил 10 декабрда “Нақдсиз ҳисоб-китобларни оммалаштириш ва яширин иқтисодиёт улушини қисқартиришга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони қабул қилинган эди.

Хужжатда 2026 йил 1 январдан бошлаб барча компаниялар банкларда генерация қилинган ягона QR-код орқали электрон тўловларни қабул қилиши белгиланганди. 2026 йилнинг 1 июлидан бошлаб эса, ушбу талаб мажбурий бўлиб, QR-коддан фойдаланмаслик савдо қоидаларини бузиш сифатида баҳоланиши қайд этилганди.