Уруш сабаб кўп нарса қимматлашади

Дунё глобал беқарорлик босқичига кирди. Бугун Исроил ва АҚШнинг Эронга қарши амалга оширган зарбалари, шунингдек, Афғонистон ва Покистон ўртасидаги қуролли тўқнашувлар Марказий Осиё атрофида хавфли геосиёсий муҳитни шакллантирмоқда. Муҳим жиҳат шундаки, ихтилофнинг бир маркази — Эрон — биздан минглаб километр узоқда бўлса-да, иккинчи ўчоқ — Афғонистон — бевосита жанубий чегараларимиз яқинида жойлашган. Шу боис бу урушлар оқибати Ўзбекистон учун назарий эмас, балки амалий аҳамиятга эга.

I. Иқтисодий босим: қиммат нефть ва инфляция хавфи

Исроил ва Эрон ўртасидаги зиддият, аввало, жаҳон энергетика бозорига таъсир кўрсатади. Эрон ва Форс кўрфази ҳудуди глобал нефть таъминотида муҳим ўрин тутади. У ердаги ҳар қандай кескинлик жаҳон бозорида нархлар ўсишига олиб келади ва бу Ўзбекистон иқтисодиёти учун занжирли реакцияни юзага келтириши мумкин.

Нефть ва газ нархининг ошиши импорт қилинадиган ёқилғи-мойлаш материаллари қимматлашувига сабаб бўлади. Бу эса қуйидаги соҳаларга таъсир қилади:

Қишлоқ хўжалиги: дизель ёқилғиси нархи ошса, экиш ва йиғим-терим харажатлари кўпаяди, натижада озиқ-овқат маҳсулотлари қимматлашади.

Саноат: энергия ресурсларидан фойдаланувчи корхоналар ишлаб чиқариш харажатларини маҳсулот нархига қўшади.

Логистика: ташиш харажатлари ортиши умумий бозор нархларининг ўсишига олиб келади. Оқибатда ташқи можаролар таъсири оддий фуқароларнинг кундалик харажатларида акс этади.

Глобал беқарорлик шароитида инвесторлар хавфсиз активларга, хусусан, АҚШ долларига йўналади. Бу эса миллий валюталарга босим ўтказади. Сўмнинг қадрсизланиши импорт маҳсулотлари — дори-дармон, техника ва ускуналар — нархининг ошишига сабаб бўлади ва инфляцияни янада кучайтиради.

 II. Транспорт ва транзит истиқболлари таҳдид остида

Сўнгги йилларда Ўзбекистон жанубий портлар орқали океанга чиқиш стратегиясини фаол илгари суриб келаётган эди. Бироқ ҳозирги геосиёсий вазият бу режаларни мураккаблаштирмоқда.

Чобаҳор порти ва трансафғон темир йўли

Эроннинг Чобаҳор порти Ўзбекистон учун жаҳон океанига чиқишнинг муҳим йўналиши сифатида баҳоланган. Аммо ҳарбий ҳаракатлар хавфи ва хавфсизлик масалалари мазкур лойиҳанинг амалий истиқболларини ноаниқ ҳолатга келтирмоқда.

«Термиз — Мозори Шариф — Кобул — Пешавар» темир йўли стратегик аҳамиятга эга ташаббус сифатида кўрилган эди. Бироқ Афғонистондаги беқарорлик:

молиявий рискларни оширади,
халқаро инвесторлар ишончини сусайтиради,
қурилиш ва хавфсизлик муаммоларини кучайтиради.

Натижада Жанубий Осиё портларига чиқиш режалари амалда секинлашиши мумкин.

 III. Хавфсизлик ва гуманитар чақириқлар

Агар Эрон атрофидаги кескинлик иқтисодий хавфларни кучайтирса, Афғонистон ва Покистон ўртасидаги можаро бевосита минтақавий хавфсизликка таъсир кўрсатади.

•  Чегара хавфсизлигини таъминлаш харажатлари ортиши мумкин.
•  Радикал гуруҳлар фаоллашуви хавфи кучаяди.
•  Ҳарбий ҳаракатлар янги гуманитар муаммоларни, жумладан қочқинлар оқимини келтириб чиқариши эҳтимолдан холи эмас.

Бу эса давлат бюджети ва ижтимоий инфратузилмага қўшимча юк туширади.

Марказий Осиё икки йирик геосиёсий ўчоқ орасида қолмоқда. Бир томонда — энергетик бозорлар ва глобал савдога таъсир кўрсатувчи Яқин Шарқ инқирози, иккинчи томонда — жанубий чегара яқинидаги беқарорлик.

Бундай шароитда Ўзбекистон учун устувор вазифалар қуйидагилардан иборат:

•  савдо йўлларини диверсификация қилиш;
•  иқтисодий барқарорликни мустаҳкамлаш;
•  мувозанатли ва нейтрал ташқи сиёсат юритиш;
•  хавфсизлик чораларини кучайтириш.

Кечагина истиқболли деб баҳоланган жанубий йўналиш бугун жиддий геосиёсий рискларга дуч келмоқда. Шу боис бу давр — эҳтиёткорлик, стратегик таҳлил ва пухта дипломатик қарорлар давридир.

Азиз Солиев