Олимлар Ердаги энг қадимги кратернинг ёшини аниқлади

Геологлар Ердаги энг қадимги – Ғарбий Австралиядаги Шимолий қутб гумбази (North Pole Dome) ҳудудида жойлашган метеорит кратерининг ёшини тасдиқлади. Бу ҳақдаги тадқиқот иши “Geology” журналида эълон қилинди.

Кёртин университетидан Кристофер Киркленд раҳбарлигидаги жамоа метеорит ушбу ҳудудга тахминан 3,02 миллиард йил аввал қулаганини аниқлаган. Агар бу баҳолаш тўғри бўлса, мазкур тузилма сайёрадаги ягона ишончли датировка қилинган (ёши аниқланган) архей даврига оид зарба кратери бўлиб қолади. 

Ҳужум излари – бу “зарба конуслари” майдони бўлиб, улар фақат йирик самовий жисм қулашидан ҳосил бўладиган ўта юқори босим остида тоғ жинсларида пайдо бўлувчи ўзига хос ёриқлардир. Бу майдон Пилбара кратерининг марказида – Ерда 3 миллиард йилдан ортиқ ёшга эга жинслар сақланиб қолган саноқли жойлардан бирида топилган. Муаммо шунда эдики, зарбанинг аниқ вақти узоқ вақт давомида баҳсли бўлиб келаётганди – ушбу формациядаги базальт жинсларининг ёши ҳеч ким томонидан тўғридан тўғри аниқланмаган, турли олимлар гуруҳларининг билвосита баҳолашлари ўртасидаги фарқ эса деярли уч миллиард йилни ташкил этарди.

Бу масалага нуқта қўйиш учун муаллифлар шикастланган жинслар ичидаги минералларни – циркон, апатит, кальцит ва мусковит слюдасини тадқиқ қилган. Цирконлар айниқса муҳим маълумот берган – жинсларда ҳам 3,4 миллиард йилдан ортиқ ёшга эга қадимги, текис кристаллар, ҳам ёшроқ, тармоқланган “скелетсимон” доналар учрайди. Бундай скелетсимон шакл кристалл ўзининг панжара тузилмасини текислашга улгуришидан кўра тезроқ ўсганда пайдо бўлади – бу эриган модданинг кескин совиши, жумладан, метеорит зарбаси пайтида юз беради.

Энг тоза ва энг кам ўзгарган “скелетсимон” циркон доналари 3024 плюс-минус 7 миллион йил ёшни кўрсатган. Худди шу вақт оралиғини иссиқ гидротермал эритмалар таъсирида жинс ёриқларида ўсган апатитнинг ёшини аниқлаш ҳам тасдиқлаган – унинг ёши тахминан 3019 миллион йилни ташкил этди. Иккита мустақил минерал “соат”нинг бир-бирига мос келиши муаллифлар томонидан айнан ўша пайтда метеорит юзага келиб урилгани, минералларнинг қайта кристалланишини ҳамда ёриқларда иссиқ оқимлар айланишини бошлаб берганининг асосий исботи деб ҳисобланмоқда.

Кратер пайдо бўлишининг бошқа муқобил версиясига қарши яна бир далилни зарба конуслари тузилмасини кесиб ўтувчи кварц томиридаги слюда берган. Бу слюда деформацияга учрамаган, яъни у зарбадан кейин ҳосил бўлган ва унинг ёши 1655 плюс-минус 27 миллион йилга тенг. Бу шуни англатадики, зарба конуслари камида 1,65 миллиард йил аввал мавжуд бўлган ва кратернинг кечироқ пайдо бўлгани ҳақидаги тахминлар (масалан, бошқа бир илмий гуруҳ томонидан 2025 йилда илгари сурилган, ёши 2,7 миллиард йилдан ёшроқ деган гипотеза) ушбу маълумотларга мос келмайди.

Муаллифлар хулоса қилишича, Миралга тузилмаси деб ҳам аталадиган Шимолий қутб гумбази архей эонига тегишли ягона тасдиқланган метеорит кратери бўлиб қолмоқда. Бу Ер юзига ҳозиргидан кўра анча кўп метеоритлар ёғилган, аммо ушбу зарбаларнинг деярли барча излари кейинги тектоник фаоллик ва эрозия туфайли ўчиб кетган энг қадимги геологик даврдир.