АҚШ 24 соат ичида Эронга ҳужум қилади

Эронда намойишчиларнинг 19 куни давом этмоқда. Дастлаб мамлакат ички қўзғолонидек кўринган намойиш, Америка ва Исроил аралашув фонида халқаро низога айланиб кетди. 14 январь куни АҚШ президенти Дональд Трамп Эронга яқин 24 соат ичида ҳужум қилишини айтди. Бунга жавобан Эрон агар АҚШ томонидан ҳужум уюштирилса, Теҳрон ўз ҳудудида жойлашган Америка ҳарбий базаларига зарба беришини маълум қилди. Шундан сўнг Вашингтон тезкорлик билан Яқин Шарқдаги базаларидан ҳарбийларнинг бир қисмини олиб чиқиб кетди.

Хусусан, Қатар ҳудудидаги АҚШнинг Ал-Удайд авиабазасидаги айрим ҳарбийларга 14 январь кечга қадар базани тарк этиш бўйича кўрсатма берилган. Бироқ бу жараён эвакуация эмас, балки шунчаки қайта жойлаштириш эканини айтилди.

Қўшма штатларининг Эронга қилган ҳужум таҳдиди фонида 14 январдан - 15 январга ўтар кечаси Эрон ўз ҳаво ҳудудини барча самолётлар учун ёпди. Чекловлар Тошкент вақти билан 15 январь куни тунги соат 00:45 да кучга кирган ва эрталабки соат 8 да очилди.  Бу вақтда барча мамлакатлар Эрон осмонини айланиб ўтди. Айрим мамлакатлар ўз фуқароларини зудлик билан мамлакатдан чиқиб кетишга чақирди.

15 январь куни Эрон ва АҚШ ўртасидаги муносабатларнинг кескинлашуви фонида Исроил Бош вазири Биньямин Нетаньяхунинг самолёти мамлакат ташқарисига чиқариб юборилди. Нетаньяхуга тегишли “Сион қанотлари” номли самолёт Исроил жанубидан парвоз қилиб, мамлакат ҳаво ҳудудини тарк этган. Бош вазирнинг ўзи бўлмаган самолётнинг йўналиши ҳақидаги маълумот ошкор қилинмаган. Эътиборли жиҳати шундаки, бундай чора илгари ҳам қўлланилган. 2025 йил июнь ойида Эрон-Исроил можароси пайтида ҳам Нетаньяхунинг самолёти мамлакатдан чиқариб юборилган ва Грецияга кўчирилган эди.

Эрон сўнгги шоҳи Муҳаммад Ризо Паҳлавийнинг ўғли, мухолифат вакили Ризо Паҳлавий Исломий режим қулаган тақдирда Эроннинг ҳарбий ядровий дастури тугатилиши, АҚШ билан муносабатлар нормаллаштирилиши ва Исроил давлатини дарҳол тан олинишини маълум қилди. Паҳлавийнинг фикрича, “эркин Эрон” ҳукумати ядровий ҳарбий дастурдан воз кечиб, терроризм, уюшган жиноятчилик, гиёҳванд моддалар савдоси ва экстремистик исломга қарши курашда халқаро ҳамкорлар билан келишувда ишлайди.

 “Хавфсизлик ва ташқи сиёсат соҳасида Эроннинг ҳарбий ядровий дастури тугатилади. Террорчи гуруҳларга кўмак ҳам тўхтатилади. Эркин Эрон терроризм, уюшган жиноятчилик, гиёҳванд моддалар савдоси ва экстремистик исломга қарши курашда минтақавий ва глобал ҳамкорлар билан бирга ҳаракат қилади”, деган у.

Шунингдек, узоқ йиллардан бери дунёвий ва демократик Эрон тарафдори бўлиб келаётган “собиқ валиаҳд шаҳзода” янги ҳокимият АҚШ ҳамда Исроил билан муносабатларини яхшилашини ва Иброҳим келишувларига қўшилишини айтиб ўтган.

“Дипломатияда АҚШ билан муносабатлар нормаллаштирилади ва Америка ҳамда унинг халқи билан дўстлик алоқалари тикланади. Исроил давлати дарҳол тан олинади. Биз Иброҳим келишувларини “Кир II келишувлари”га кенгайтиришга интиламиз – бу эркин Эрон, Исроил ва Араб дунёсини бирлаштиради”, деган Паҳлавий Х (собиқ  Twitter) ижтимоий тармоғида.

Ҳозирги пайтда Эрон ҳукумати интернет ва мобил алоқа хизматларига чекловлар жорий қилгани сабабли тартибсизликлар қурбонлари сонини аниқ аниқлаш қийинлашган. Дональд Трамп Эронда ҳокимият тепасига Паҳлавийнинг келишига ҳали эрталигини айтди. Унинг фикрига кўра, ҳозирча Эроннинг сўнгги шоҳининг тўнғич ўғли Ризо Паҳлавий ислом республикасида қўллаб-қувватланиши мумкинлиги ҳақида гапиришга эрта.  

“У жуда ёқимтой кўринади, лекин унинг ўз мамлакатида қандай роль ўйнашини билмайман. Аслида, биз ҳали бу босқичга етиб келганимиз йўқ. Биз кўп нарсани ўрганяпмиз. Аммо ҳали гапиришга эрта. Унинг ўз мамлакати билан қандай муносабатда эканлигини билмайман”, деган Трамп “Reuters” агентлигига берган интервьюсида.

Трамп сўзида давом этаркан, Эрон халқи Паҳлавийни давлат бошига келишини хоҳлайдими ё йўқ, буни билмаслиги, аммо АҚШ Паҳлавий Хоманаийнинг курсисини эгаллашига қарши эмаслигини, нима бўлганда ҳам ҳозирги жараён қизиқлигини айтган.

“Ҳар қандай тузум қулаши мумкин. У ағдарилса ҳам, ағдарилмаса ҳам, бу қизиқарли давр бўлади”, дейди Трамп.

Эронда қўлга олинган намойишчиларни осиб ўлдирилаётгани ҳақида миш-мишлар дунё ОАВида тарқалди. Эрон Ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи “Fox News” телеканалига берган интервьюсида Эрон ҳукумати норозилик намойиши иштирокчиларини осиб қатл этишни режалаштирмаганини ва бундай сценарий ҳатто кўриб ҳам чиқилмаганини айтди. Вазирнинг таъкидлашича, бундай миш-мишлар ҳақиқатга тўғри келмайди.

“Осиб қатл этиш ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас. Бу – дезинформация кампаниясининг бир қисми бўлиб, унинг мақсади АҚШ Президенти Дональд Трампни вазиятга аралашишга ундашдир. Бундай аралашув эса ҳалокатли оқибатларга олиб келиши мумкин”, деган Ароқчи.

Шу тариқа, Эрон ТИВ раҳбари мамлакат расмийларининг намойишчиларга нисбатан ўлим жазоси қўллаш нияти борлигини қатъиян рад этган. Вазирнинг сўзларига кўра, Эронда бир неча кундан бери намойишлар ўтказилмаяпти ва мамлакатдаги тартибсизликлар якунланган. У ҳукумат вазиятни тўлиқ назорат остига олганини ҳам қўшимча қилган.

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти бир неча кун олдин Эрондаги намойишчилар тарафдори бўлиб, оддий халқ ўлдирилса ташкилот жим қараб турмаслиги ҳақида огоҳлантирганди. 15 январь куни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик кенгаши  АҚШ сўровига биноан Эрондаги вазият бўйича йиғилиш ўтказади. АҚШ илтимосига кўра, раислик Яқин Шарқдаги вазият кун тартиби доирасида Эрондаги вазият бўйича брифинг ўтказишни белгилади. Йиғилиш 2026 йил 15 январь куни Нью-Йорк вақти билан соат 15:00 да бўлиб ўтади.

13 январь куни Еврокомиссия мамлакатда тартибсизликларга қарши кураш давом этаётгани учун Эронга нисбатан янги санкциялар ишлаб чиқмоқда ва намойишчиларни тўлиқ қўллаб-қувватламоқда. Тегишли баёнот ушбу орган раҳбари Урсула фон дер Ляйен томонидан Х (собиқ Twitter) га жойлаштирилди.

“Европа Иттифоқининг ташқи ишлар ва хавфсизлик сиёсати бўйича олий вакили Кая Каллас билан яқин ҳамкорликда қисқа вақт ичида қатағонлар учун масъулларга қарши янги санкцияларни тақдим этамиз”, деб ёзди у.  

Фон дер Ляйеннинг қўшимча қилишича, Брюсселнинг фикрича, ҳукуматга қарши акциялар иштирокчилари эркинликка эришиш учун жасорат билан юриш қилмоқда, ҳуқуқ-тартибот органлари эса ҳаддан ташқари куч ишлатмоқда.

Бир қатор европалик сиёсатчилар ва фаолларнинг АҚШ ортидан Эрон Ислом инқилоби қўриқчилари корпусини террорчилик ташкилоти деб эълон қилиш ҳақидаги чақириқларига жавобан Еврокомиссия раиси Европа Иттифоқи уни инсон ҳуқуқларини бузгани учун аллақачон санкциялар рўйхатига киритганини айтди.

Шу ўринда эслатиб ўтиш жоизки, Эронда 2025 йил 28 декабрь куни миллий валюта курси кескин тушиб кетганидан сўнг норозилик намойишлари бошланди. Улар полиция билан тўқнашувлар, маъмурий биноларга ҳужумлар ва бутун мамлакат бўйлаб интернетга киришни чеклаш билан бирга содир бўлди. Эрон Хавфсизлик кенгаши тартибсизликларни уюштирганликда АҚШ ва Исроилни айблади.

13 январь куни Трамп Эрондаги норозилик намойишлари иштирокчиларини ҳокимият органларини эгаллашга чақирди. Шунингдек, у Эрон расмийлари билан барча учрашувларни бекор қилганини маълум қилди. Россия ТИВ расмий вакили Мария Захарова Россия Эроннинг ички ишларига бузғунчи ташқи аралашувни кескин қоралашини айтди. Трамп Эронда намойишчилар ортиқ қатл этилмаслигини айтди. АҚШ Президенти Дональд Трамп кеча, 14 январь куни Эрон бўйлаб намойишларга қарши бостириш жараёнида одамлар ўлдирилиши камаяётганини ва бундан кейин намойишчиларнинг қатл этилиши бўйича режалар бўлмаслигига ишонишини айтди. Бу ҳақда у Овал офисда журналистлар билан суҳбатда гапирди.

“Жуда муҳим манбаларнинг айтишича, ўлдиришлар тўхтатилган ва намойишчилар энди қатл этилмайди. Бугун кўплаб қатл этишлар бўлиши керак эди, лекин улар амалга ошмайди. Биз бунинг сабабини билиб оламиз. Мен, албатта, билиб оламан”, деди у.

Эронда тартибсизликларнинг энг кескин палласи 8 январь оқшомига тўғри келди. Ўшанда талончилар ҳаракатлари оқибатида камида 12 нафар тинч аҳоли вакили, жумладан бир бола ҳалок бўлган. Расмийлар 25 нафар ҳуқуқ-тартибот ходими ҳам ҳалок бўлганини маълум қилди. Теҳрон мери Алиреза Заканийнинг билдиришича, исёнчилар пойтахтда 25 та масжидни ёқиб юборган, 26 та банк, 3 та тиббиёт маркази, 10 та давлат муассасаси, 48 та ёнғин ўчириш машинаси, 42 та автобус ва тез ёрдам автомобили ҳамда 24 та турар жойга зарар етказган.

Воқеа тафсилотлари билан батафсил танишиш учун QALAMPIR.UZ’нинг YouTube’даги саҳифасидаги ушбу видеорепортажни томоша қилинг.