Украина Аляскада ё ўлади, ё қолади – Weekend

Тугаб бораётган ҳафта чинакамига Трамп ҳафтасига айланди. Сиёсий майдонда содир бўлган жуда кўплаб муҳим жараёнлар айнан унинг атрофида кечди. Оқ уйда 35 йиллик тарихга эга Арманистон ва Озарбайжон урушига нуқта қўйилди. Трамп Аляскада Путин билан учрашишини маълум қилди. Кремль ҳам буни тасдиқлади.

QALAMPIR.UZ'ning Weekend дастурида эса шу ва дунёда содир бўлган бошқа муҳим воқеа-ҳодисаларга батафсил тўхталамиз.

Кавказдаги олов ўчирилди

30 йилдан ортиқ тарихга эга Кавказортидаги энг қонли можаро якунига етди. Озарбайжон ва Арманистон ниҳоят зиддиятларни тўхтатишни ҳужжатлар билан расмийлаштирди. Дунё 8 август куни Оқ уйда тарихий воқеликка гувоҳ бўлди. Вашингтонда Трамп воситачилигида ўтган бу тарихий учрашув бир-биридан қизиқ ва эсда қоларли ҳолатларга бой бўлди. АҚШ Президенти ҳузурига биринчи бўлиб Арманистон Бош вазири Никол Пашинян борди. Ундан сўнг Озарбайжон Президенти Илҳом Алиев ҳам Оқ уйга ташриф буюрди. Иккиси ҳам Трамп томонидан Оқ уй бўсағасида кутиб олинди. Алиевни қарши олиш жараёнида узоқдан туриб “бу тинчлик узоққа чўзилишига ишонасизми” деб берилган саволга АҚШ Президенти “ишончим комил”, дея жавоб қайтарди. Алиев ҳам юз ифодаси билан Трампнинг таъкидини тасдиқлади.

Шундан сўнг ичкарида ростманасига тарихий жараёнлар бошланди. Трамп бошчилигида биргаликда суръатга тушилди. Аммо етакчилар ичида фақат Пашиняннинг юзида кулгу ва ўтган воқеалардан розилик аломати кўринмади. Эҳтимол Арманистон Бош вазири мағлубиятни ҳали ҳам ҳазм қила олмагандир. Балки ўзини кўпроқ бадал тўлаётгандай ҳис қилгандир. Аммо ўтмишга назар ташланса, Озарбайжон ва Арманистон ўртасидаги урушда томонларнинг ҳеч бири нисбатан камроқ бўлган йўқотишлар билан мақтана олмайди. Озарбайжон тарихий адолатни тиклаб, Қорабоғни қайтариб олиш учун йиллар давомида жуда оғир бадал тўлади. Дунёни ташвишга солган ва ҳали ҳам қўрқув ва ачиниш ҳисси билан эсланадиган шавқатсиз қатлиомлар, узоқ йил ўз ерларининг бошқа давлат назорати остида қолаётганига чидаб яшаш – бу Озарбайжон ва унинг халқи томонидан тортилган азоб-уқубатлар фақат бир қисми, холос. Шу боис қайсидир давлатга нисбатан адолатсизлик бўлди, дейиш ўринли эмас. Бу қора ўтмишда барчанинг ўзига яраша  йўқотишлари бор. 

Энди Оқ уйдаги уч кишилик стол атрофида кечган вазиятларга қайтсак. Ҳеч кимга сўз бермайдиган Трамп саҳнани Алиев ёки Пашинянга бўшатиб беришни истамади. У ўзини 35 йилдан буён урушиб келган бу икки давлатни яраштирган инсон сифатида кўрсатишга анчагина тиришди. АҚШ Президенти Арманистон ва Озарбайжон жуда узоқ йиллик урушлардан сўнг, ниҳоят муроса қилиши ва бу қандайдир ўт очишни тўхтатиш ёки ҳаракатларни музлатиш эмас, балки доимий ва муддатсиз амал қиладиган тинчлик битими эканини урғулади. У шунингдек, келажакда Илҳом Алиев ва Пашинян ўртасида яхши муносабатлар бўлишига ишонч билдирди ва бордию бундай бўлмаса, ўша заҳотиёқ унга қўнғироқ қилишлари мумкинлигини эслатиб ўтди. Учрашув Трамп бошчилигида манашундай содда тил ва эркин муҳитда ўтди. Озарбайжон, АҚШ ва Арманистон ўртасида уч томонлама декларация имзоланди. Раҳбарлар бир-бирини мақташни канда қилмади. Алиев Трамп Кавказга тинчлик олиб келганини айтган бўлса, Трамп ундан неча йилдан буён бошқарувда эканини сўради ва Алиев 22 йил деб жавоб бергач, АҚШ Президенти “демак у жуда ақлли ва кучли” дея хушчақчақ оҳангда Озарбайжон етакчисини алқади. 

Шу куни Пашинян воқеалар марказидан четда қолгандек кўринди. Бироқ у ҳам Трампга таҳсин айтишни унутмади. Арманистон Бош вазири тинчлик шартномасининг имзоланиши янги тарихий даврни очиши, Баку ва Ереван ўртасидаги муносабатларда Трампнинг шахсий иштирокисиз ўзгаришлар бўлмаслигини таъкидлади. Бундан ташқари, учрашув давомида Алиев ва Пашиняннинг гапи илк бор бир жойдан чиққани ҳам тармоқларда муҳокамаларга сабаб бўлди. Пашинян Трампни Тинчлик учун Нобель мукофотини олишга лойиқ экани айтганда, Алиев ҳам бу борада Пашиняннинг фикрига қўшилиши ва Қўмитага мурожаат қилиб, Трамп номзодини қўллаб-қувватлашини маълум қилди. Бундан ташқари, Трамп Алиевни жуда катта совға билан сийлади.

Гап АҚШ Президенти томонидан Озарбайжон етакчисининг бир этак неваралари учун берилган эсдалик совғалари ҳақида кетмаяпти. Бу Трамп томонидан Озарбайжонга қарши 907-тузатиш бекор қилинганидир. 907-тузатиш бу – бундан 33 йил муқаддам, 1992 йилда Қўшма Штатлар Конгресси томонидан қабул қилинган АҚШ ҳукуматининг Озарбайжонга бевосита ёрдамини тақиқловчи тузатиш. У арман лоббиси ташаббуси билан ишлаб чиқилганлиги айтилади. Бу тақиқ Озарбайжонни иқтисодий ва сиёсий барқарорликни таъминлаш учун АҚШ ҳукуматидан тўғридан тўғри ёрдам олмайдиган ягона постсовет давлатига айлантирганди. Энди эса мазкур тақиқ Трамп томонидан бекор қилинди.

Яна бир муҳим келишув эса Озарбаён ва Арманистон ўртасидаги ўта таъсирчан куч – Зангезур йўлагининг АҚШга тегишли компанияга 99 йил муддатга ижарага берилишидир. Зангезур энди 2125 йилга қадар АҚШ назорати остида бўлади ва “Трамп машрути” номини олади. Озарбайжонга ўзига қарашли эксклав ҳудуд бўлган Нахичеванга чиқиш учун муҳим бўлган, Арманистонга эса кўпроқ иқтисодий жиҳатдан транзит учун керак бўладиган бу корридор Кавказортидаги энг асосий йўналишдир. Мазкур йўлакнинг АҚШга ўтиши Россия учун ёқимли хабар бўлмаслиги тайин. Чунки Зангезурга эгалик қилиш Кавказдаги таъсир доиранинг жуда катта қисмига эга бўлишни англатади. Алиев ва Пашинян эса бу йўлакнинг АҚШга ижарага берилишини ижобий баҳолади. Ереван бу қарорни инвестицион ривожланиш важи билан, Баку эса тинчликни мустаҳкамлаш омили билан изоҳлади.

Шундай қилиб, Арманистон ва Озарбайжон эҳтимолий урушдан анча узоқлашди. АҚШ эса иккисини яраштириш орқали Кавказортига анча чуқур кириб келди. Кремль эса бу борада жим. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ва бошқалар Алиевни, умуман олганда икки томонни ҳам ушбу тарихий тинчлик шартномаси билан табриклаётган бир пайтда Москвадаги кайфият қандайлигини тасаввур қилиш қийин эмас. Бундан бир неча йил олдин Кавказортидан сиқиб чиқарилиши бошланган Россия учун энди минтақадаги асосий артерияларнинг АҚШга ўтиши янада оғирроқ зарба берган бўлса ажаб эмас.

Украина тақдири Аляскада ҳал бўлади

Россиянинг Украинага босқини ҳаддан ортиқ чўзилиб кетди. Босқин бошланганига 3,5 йилдан ошди. Шу кунгача бўлган воқеликлар ва мужмал музокаралар биргина хулосага етакламоқда. Бу босқинни фақатгина совуққонлик билан қилинган қарорлар тўхтата олади. Тақдир тақозоси билан Украина келажагини ҳал қилиш бўйича ўта жиддий ва тарихий учрашув 15 август куни АҚШнинг бир четидаги совуқ ўлка Аляскада бўлиб ўтади.  Трамп 15 август кунига режалаштирилган ушбу музокараларни ўз ижтимоий тармоқларда эълон қилгач, Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков ҳам буни тасдиқлади. У Алясканинг Россияга нисбий яқинлигини ҳисобга олиб, бу жой “жуда мантиқий” эканини айтди. Песковнинг қўшимча қилишича, Трамп ҳам Россияга эҳтимолий иккинчи саммит учун таклиф қилинган. Бу АҚШ ва Россия Президентининг 4 йиллик танаффусдан сўнг илк бор учрашиши бўлади. Сўнгги бор 2021 йилда учрашган Жо Байден ва Владимир Путин Швейцариянинг Женева шаҳрида бўлиб ўтган саммитда юзма-юз келганди.

Ортда қолган ойлар давомида Украина ва Россия ўртасида Истанбулда бўлиб ўтган уч раундлик тўғридан тўғри музокараларда тинчликка эришилмади. Москва тинчлик ўрнатиш учун қўйган ўзининг дастлабки ҳарбий ва сиёсий шартларини заррача ҳам ўзгартирмади. Россия талаблари орасида Украинани нейтрал давлатга айлантириш, ҳарбий кучларини кескин қисқартириш ва НАТОга интилишдан воз кечиш, шунингдек, Россияга нисбатан Ғарб санкцияларини бекор қилиш назарда тутилди. Москва, шунингдек, Киевдан Россия Украина жануби-шарқида қисман босиб олган тўртта ҳудуддан ўз ҳарбийларини олиб чиқиб, аскарларини демобилизация қилишни истади. Бу очиқ ойдин кўриниб турган таҳқирли ультиматум бўлгани боис Зеленский ҳудудий имтиёзларга қўйиладиган ҳар қандай шартни қатъиян рад этиб келди ва ҳозир ҳам у ўз позициясидан воз кечгани йўқ.

Айни дамда эса АҚШ Президенти бу учрашувнинг бошқа тафсилотларини батафсил очиқламади. Бироқ хориж нашрлари ўз манбаларига таяниб қатор эҳтимолий сценарийларни тамин қилмоқда.

Масалан, CBS News музокаралардан хабардор манбаларга таяниб хабар беришича, Оқ уй Европа етакчиларини Россиянинг Донбасс ва Қрим устидан назоратини тан олишни назарда тутувчи келишувга кўндиришга уринмоқда. “Bloomberg” манбаларига кўра эса, Украина Донецк, Луганск ва Қримдан воз кечиши керак бўлади. Бунинг эвазига Россия Херсон ва Запорожьеда фронт чизиғи бўйича ҳужумни тўхтатади. “The Telegraph” маълумотига кўра эса, Украина халқаро миқёсда Россиянинг ушбу ҳудудлар устидан назоратини тан олмайди, лекин фронт чизиғи бўйича ўт очишни тўхтатишга тайёр. Зеленский йўқотилган ҳудудларни Россияга беришни қатъиян рад этган, аммо вақт ўтиши билан уларнинг бир қисмини дипломатик йўл билан қайтариш имконини берадиган келишувни излашга тайёрлигини билдирган. Москва эса Киевга ҳудудий ён бериш эҳтимолини инкор этади.

Аммо 8 август куни Оқ уйдаги тарихий учрашувда АҚШ Президенти Украина раҳбари Владимир Зеленский “бир нарсани имзолаши” кераклиги ва унга тайёр туриши лозимлигини айтди. Бироқ бу ҳудудий ён бериш ҳақидаги ҳужжат бўлса, Зеленскийнинг бунга жавоби аниқ. 9 август куни Украина Президенти мамлакат ўз ҳудудларини Россия ихтиёрига бермаслигини қатъий тарзда таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, урушни Россия бошлаган ва тугатишни ҳам унинг ўзи бўйнига олиши керак. Зеленский, шунингдек, Украина ҳеч қачон ўз ерларини Россияга бериб қўймаслигини, бу қонунда ҳам белгиланганини билдирди.

“Украиналиклар ўзларига тегишлисини ҳимоя қилмоқда. Россия томонида бўлганлар ҳам Россия ёмонлик қилаётганини билади. Албатта, Россия қилган жиноятлари учун мукофотланмайди. Украина халқи тинчликка лойиқ. Аммо барча ҳамкорлар тинчлик қандай бўлишини тушуниши керак. Бу уруш тугатилиши зарур ва уни Россия тугатиши керак. Урушни бошлаган ҳам, барча муддатларни эътиборсиз қолдириб, уни чўзаётган ҳам Россиядир. Муаммо шунда, бошқа нарсада эмас. Украина ҳудуди масаласига жавоб аллақачон Украина Конституциясида бор. Ҳеч ким бу йўлдан чекинмайди ва бунга ҳеч ким қодир бўлмайди. Украиналиклар ўз ерини босқинчига бермайди”, дея ёзган Украина раҳбари. 
 

Зеленскийдан ташқари бутун бошли Европа Иттифоқи ҳам Трамп ва Путиннинг бир четдаги ўзаро учрашувидан қаттиқ хавотирда. Уларнинг қўрқуви ҳудди Украина расмийлари каби ҳудудий яхлитликнинг барбод бўлиши билан боғлиқ. Масалан, Франския Президенти Эммануэль Макрон Украина тақдири украиналикларсиз ҳал бўлмаслиги, шу ўринда бу масала Европа хавфсизлиги билан ҳам боғлигини эслатди. Бундан ташқари, 9 август куни Украина Президенти Владимир Зеленский Буюк Британия Бош вазири Кир Стармер билан телефон орқали суҳбатлашди. Зеленский Стармерга Украинани қўллаб-қувватлагани учун миннатдорлик билдирган. Икки давлат раҳбари ўртасидаги бу суҳбат Путин ва Трамп ўртасидаги учрашувга оз фурсат қолган бир пайтда рўй бергани эътиборга молик. Чунки Трамп Аляскада фақат Путин билан кўришишни, у ерда бошқа ҳеч ким бўлмаслигини истаётгани тобора ойдинлашмоқда.  

Аммо бўлажак музокаралар ҳақидаги маълумотлардан хабардор бўлган қатор манбаларга эгалиги айтилаётган CBS News нашри, Украина Президенти ҳам Трамп ва Путин ўртасида бўлиб ўтадиган музокараларда иштирок этиши мумкинлиги ҳақида хабар берди. Нашрга кўра, Зеленский Россия ва АҚШ раҳбарлари ўртасидаги музокараларда “муайян даражада” иштирок этиши мумкин. Унинг айнан қайси форматда қатнашиши мумкинлиги аниқлаштирилмаган. Украина ҳукумати эса бу маълумотни ҳозирча изоҳламаган.

Путин ҳаммани хабардор қилди

Россиянинг Украинага босқини бурилиш нуқтага етиб келди. 6 август куни Трампнинг элчиси Стив Уиткоф ва Россия етакчиси Владимир Путин ўртасида кечган 3 соатлик суҳбат дунё бўйлаб геосиёсий қўзғалишга сабаб бўлмоқда. АҚШ ва Россия еткачилари орасида бир неча кунлардан сўнг тет-а-тет музокаралар бўлиб ўтади. Бунгача мазкур учрашувни ўтказиш учун Рим ва Абу-Даби асосий давогар эди. Путинга бўлса, кўпроқ БАА қулайлигини унинг ўзи, Уиткоффни кузатиб юбориб, ортидан дарҳол амирлик Президентини қабул қилганда айтди. Аммо томонлар Аляска деган якуний қарорда тўхташди.
Аммо Марказий Осиё учун учрашув жойи ва санаси муҳим эмас.

Минтақа давлатларига кўпроқ Трамп томонидан Уиткофф орқали етказилган сигналлар ва Украинадаги босқинни тўхтатишда бартер учун нималарни таклиф қилгани қизиқ. Уиткофф Кремлни тарк этгач, Трамп ва Россия Президенти ёрдамчиси Юрий Ушаков учрашув ижобий ўтганига ишора қилганидан сўнг, таҳлилчилар икки ўртадаги “олди-берди”ларга эътибор қаратишди. 

Эҳтимолий сценарий эса қуйидагича. Экспертлар Ғазодаги воқеалар фонида Ғарбда Исроилга нисбатан оппозиция шакллангани, Фаластинни тан олиш кун тартибидан ўрин олгани туфайли Трамп Россиядан сектордаги масала бўйича нейтрал позицияда туришни ва Украинадаги урушни тугатишни сўраган бўлиши мумкинлигини тахмин қилмоқда. Бунинг эвазига эса Россия томонидан Украинанинг босиб олинган ерларида Москва назорати тан олиниши эҳтимоли бор. Айнан шу сабабдан ҳам Зеленскийнинг кабинетидан хавотирли баёнотлар ва украиналиклар ҳеч қачон босқинчига ўз ерларини бериб қўймаслиги каби сигналлар янграмоқда. 

Энди шу ўринда Россиядан нефть сотиб олаётгани учун Трамп томонидан қўшимча божларга дучор қилинган Ҳиндистон, ҳудди шу сабаб билан нишонга олинишга яқин турган Хитой ва таъсир доиралар бўйича Марказий Осиё хусусидаги кутилмалар каби яна қатор масалаларчи, деган савол ўртага чиқади. 8 август куни Путин ва мазкур давлатларнинг етакчилари ўртасида кечган телефон суҳбатлари юқоридаги саволни янада долзарб қилди. Россия еткачиси бир куннинг ўзида 5 давлат еткачиси билан суҳбатлашди. Қозоғистон Президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев, Беларусдан Александр Лукашенко, Ҳиндистон Бош вазири Наредра Моди, Хитой раиси Си Сзинпин билан гаплашди. Улар орасида эса Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ҳам бор. Суҳбатнинг асосий мавзуси Уиткофф билан кечган музокараларнинг тафсилотлари экани маълум қилинди.

Лукашенко, Си ва Моди билан нега гаплашилганини тахмин қилиш қийин эмас. Лукашенко бугун Путин билан ҳар қандай шароитда энг кўп мулоқот қиладиган шахс. Моди ва Сида эса Россия билан савдо қилаётгани учун АҚШнинг санкциялари борасида турли муаммолар бор. Аммо Путин Марказий Осиё етакчилари Тўқаев ва Мирзиёевга Уиткофф билан музокаралар ҳақида маълумот берганидан муддао нималиги қизиқ. Кремль матбуот хизматида барча раҳбарлар билан суҳбат тафсилоти деярли бир хил “навбатчи сўзлар” билан ёритилган. Уиткофф билан учрашув тафсилотларининг ўртоқлашилгани, Украина можаросини тинч ва дипломатик йўл билан ҳал қилиш қўллаб-қувватлангани ва ҳокозалар шулар жумласидандир. Аммо бир нарсани унутмаслик лозим, одатда геосиёсий кучлар узоқ йиллик зиддият ва тортишувлардан сўнг келишувга ҳаракат қила бошласа, уларнинг атрофидаги минтақалар устидан таъсир доирасини бўлишиб олиш ёки воз кечиш асосий айирбошлаш объекти бўлади.

Эрон тирик қолган олимларини Исроилдан яширди

Эроннинг ядровий олимлари яна эътибор марказида. “Telegraph” расмий Теҳрон мамлакат ядровий дастурида ишлаётган, сўнгги урушдан сўнг тирик қолган олимларини Исроил ҳужумларидан ҳимоя қилиш мақсадида яширин ва хавфсиз ҳудудларга жойлаштирганини иддао қиляпти. 12 кунлик уруш давомида Исроил ҳужумлари давомида 30 дан ортиқ эронлик тадқиқотчи ўлдирилгани айтилганди. Шу сабабли Теҳрон хавфсизлик чораларини кескин кучайтириб, ядровиой олимларни оддий уйларидан Теҳрон ва шимолий соҳил бўйлаб жойлашган хавфсиз виллаларга кўчирган. Олимларнинг аввалги уйларида яшаши ва университетларда дарс бериши тақиқланган. Уларнинг олий таълим муассаларидаги ўрнини эса ядровий изланишларга алоқаси йўқ ходимлар эгаллаган. “The Telegraph” нашрининг қайд этишича, тирик қолган мутахассислар доимий қўриқланадиган резиденцияларда истиқомат қилмоқда. Нашр Исроил қўлидаги рўйхатдан 100 га яқин шахсдан 15 дан ортиғининг исмларини кўргани ва улар ҳозир икки йўл – ҳаётини хавф остига қўйиб, ишни давом эттириш ёки бутунлай касбини ўзгартириш оралиғида турганини ҳам маъқлум қилди. Чунки Исроил уларни стратегик нишон деб билишда давом этмоқда.

Аммо разведка маълумотларига кўра, Эрон ядровий дастурини шундай ташкил қилганки, ҳар бир муҳим олимнинг ўрнини босувчи ва ундан кейин шу ишини давом эттирувчи ёрдамчиси бор. Улар 2-3 кишилик кичик гуруҳларда ишлайди.

Қолганлар орасида портловчи моддалар, нейтрон физикаси ва жанговар каллак ишлаб чиқиш бўйича мутахассислар мавжудлиги айтилмоқда. 

Шу ўринда июнь ойида содир бўлган Исроил ҳужуми пайтида ўлдирилган нуфузли олимлар рўйхатини эсга олсак. “Tasnim” ахборот агентлиги Исроил томонидан ўлдирилган 6 нафар нуфузли ядровий олимлар рўйхатини эълон қилганди. Улардан бири Эрон парламентининг собиқ депутати, ядро физикаси бўйича мутахасис, 2011 йилдан 2013 йилгача Эрон атом энергияси ташкилотини бошқарган Фаридун Аббосий эди. Бундан ташқари, Эрон Мудофаа саноати ўқув ва тадқиқот институтида фотоника лойиҳасининг раҳбари бўлган физик – Муҳаммад Меҳди Теҳранчи ҳам ўша ҳужумларда ўлдирилганди. Шунингдек, бу рўйхатдан яна Шаҳид Беҳишти университетининг ядро муҳандислиги факультети декани Абдулҳамид Манучеҳр, шу университетдаги профессорлар Аҳмадризо Зулфиқорий ва Саййид Амирҳусайн ва ядро олими Мотаблизодалар жой олган.