Ўзбекистонда қурилаётган илк АЭС назоратига хорижий компаниялар жалб қилинади

Ўзбекистонда қурилаётган илк Интеграциялашган атом электр станцияси лойиҳасини бошқариш ва техник назоратни кучайтириш учун етакчи хорижий инжиниринг компаниялари иштирокида қўшма корхона ташкил этиш таклиф қилинди. Мазкур корхона лойиҳа ечимлари, ускуналар ва қурилиш ишларини мустақил баҳолаши кутилмоқда. Бу ҳақда жорий йилнинг 2 сентябрь куни Президент Шавкат Мирзиёевга мамлакатдаги биринчи Интеграциялашган АЭС лойиҳаси бўйича тақдим этилган ҳисоботда маълум қилинди.

Қайд этилишича, янги механизм қурилиш жараёнини секинлаштириш учун эмас, аксинча, техник ечимлар сифати ва хавфсизлигини қўшимча назорат қилиш учун жорий этилиши режалаштирилмоқда. Қўшма инжиниринг корхонаси мураккаб қисмларни мустақил таҳлил қилиши, лойиҳа ҳужжатлари ва қурилиш натижаларининг белгиланган стандартларга мувофиқлигини текшириши керак.

Ҳозирча ушбу корхонада қайси хорижий компаниялар иштирок этиши маълум эмас. Расмий қарор қабул қилинмагани сабабли компаниялар номини ҳозирча эълон қилиш тўғри эмаслиги билдирилган. Лойиҳанинг ўзи эса аллақачон амалий қурилиш босқичига кирган. Биринчи энергоблок пойдеворининг бетонлаш ишлари 4 июнь куни бошланган ва ҳозиргача пойдеворга 916 куб метр бетон қуйилган.

Мутасаддиларга кўра, бу шунчаки синов ёки рамзий бетон қуйиш эмас, балки биринчи блокнинг таянч конструкциясини барпо этишнинг бошланишидир. Кейинги босқичда умумстанция иншоотларини лойиҳалашни якунлаш ва узоқ муддатда ишлаб чиқариладиган ускуналарни тайёрлаш ишларини жадаллаштириш режалаштирилган.

Лойиҳа фақат реакторлар ва электр тармоқларидан иборат бўлмайди. Станция яқинида 33 минг аҳолига мўлжалланган атомчилар шаҳарчаси ҳам барпо этилади. 100 гектарлик ҳудудда қарийб 10 мингта хонадон қурилиши кўзда тутилган. Шундан 3 мингта хонадон биринчи босқичда бунёд этилади. Шаҳарчада мактаблар, боғчалар, тиббиёт, спорт ва маданият объектлари, илмий институтлар ҳамда яшил ҳудудлар бўлади.

Шунингдек, станциянинг нормал ишлаши учун катта ҳажмдаги ташқи инфратузилма ҳам яратилади. Хусусан, 388 километр электр тармоқлари, 110 киловольтли подстанция, 21 километр ичимлик суви, 120 километр техник сув қувурлари, 39,5 километр автомобиль йўли ва 11 километр темирйўл қурилиши режалаштирилган.

Бу ишларнинг катта қисмида маҳаллий корхоналарни жалб қилиш кўзда тутилган. Ташқи инфратузилмада маҳаллий маҳсулот ва хизматлар улушини 60–70 фоизгача етказиш мақсад қилинган.

Лойиҳада маҳаллийлаштиришга ҳам катта эътибор қаратилмоқда. Маълум қилинишича, ҳозирнинг ўзида 30 дан ортиқ маҳаллий корхона кабель, металл прокат, темир-бетон ва гидроизоляция маҳсулотларини етказиб беришга қодир.

Маҳаллийлаштириш даражасини 30 фоиздан ошириш учун Фориш туманида, станциядан 25 километр узоқликда, 200 гектарлик ихтисослаштирилган саноат зонаси ташкил этиш таклиф қилинган. Бу ҳудудда 15 йўналишда маҳсулот ишлаб чиқариш ва йиғиш, шунингдек, 2 мингтагача янги иш ўрни яратиш режалаштирилган.

АЭС қурилишининг энг фаол даврида майдонда 10 мингдан ортиқ ишчи ва мутахассис меҳнат қилиши кутилмоқда. Уларнинг 65–70 фоизи маҳаллий кадрлар бўлиши режалаштирилган.

Станция ҳали ишга тушмасидан туриб, унинг бўлажак ходимларини тайёрлашга ҳам киришилган. 2023 йилдан буён “ММФИ” Миллий тадқиқот ядро университетининг Тошкент филиалини 216 нафар талаба тамомлаган. Уларнинг 83 нафари Хитой, Венгрия, Франция, Италия ва Кореядаги олий таълим муассасаларида ўқишни давом эттирмоқда. Яна 100 нафар мутахассис Ўзбекистондаги тўртта олийгоҳда тайёрланмоқда.

Лойиҳанинг яна бир ўзига хос жиҳати – бир ҳудудда катта қувватли VVER-1000 реакторлари ва RITM-200N кичик модулли блокларининг бирлаштирилишидир. Бу ёндашув электр ишлаб чиқариш қувватини босқичма-босқич ошириш, янги технологияларни ўзлаштириш ва Ўзбекистонда атом энергетикаси бўйича муҳандислик мактабини шакллантириш имконини бериши кутилмоқда.

Лойиҳа Халқаро атом энергияси агентлигининг (ХАЭА) Milestones Approach стратегик ёндашуви ва “3S” – хавфсизлик, жисмоний ҳимоя ҳамда кафолатлар тамойиллари асосида амалга оширилмоқда. Июнь ойида Ўзбекистонда ХАЭАнинг Билдирилишича, INIR Follow-up миссияси ўтказилиб, унда 16 та вазирлик ва идорадан 41 нафар раҳбар ва мутахассис қатнашган. Миссиянинг расмий ҳисоботи кейинчалик ХАЭА сайтида эълон қилинади.

Лойиҳа бўйича жорий йил охиригача лойиҳа ҳужжатларини якунлаш, ташқи тармоқлар қурилишини бошлаш, маҳаллийлаштиришни кенгайтириш ва бўлажак ходимларни тайёрлашни жадаллаштириш режалаштирилган. 2027 йилда эса VVER катта блоклари бўйича лицензия ҳужжатларини ишлаб чиқиш, умумстанция биноларини лойиҳалаш ва узоқ муддатда ишлаб чиқариладиган ускуналарга буюртма бериш кўзда тутилган.