Тугаётган Россия уруши, Трампнинг тугамас қуроллари ва туннельдаги мўжиза – Weekend

Россия ва Украина ўртасида уруш тугаши мумкин. Бунинг учун Трамп ўзининг ишончли одамларини икки Владимир олдига жўнатяпти. Бироз аввал навбати билан бир-бирининг мамлакатини бомбардимон қилган президентлар ҳам тинчлик ҳақида гапиришни бошлади. Путин урушни дипломатик йўл билан ҳал қилиш мумкин деяпти. Хўш, бу ўхшайдиган ишми?

Тилда тинчлик сўзини кўп ишлатадиган, аммо амалда аксини қиладиган Дональд Трамп бирданига ўқ-дорилари тугамайдиган даражада кўплиги ва мамлакат қурол-яроғ ишлаб чиқариш бўйича рекорд ўрнатаётганини айтиб, мақтаниб чиқди. Ваҳоланки, унинг ўзи янги уруш чиқиш эҳтимолини “жуда паст” деб баҳолаганди. Унда бу кўз-кўз қилиш кимгадир дўқ-пўписами?

Эронда қонли тўй. Эронликлар АҚШ ҳарбийлари оддий тўй маросимига зарба бергани ва ўнлаб тинч аҳоли, жумладан болалар ҳалок бўлганини айтмоқда. Вашингтон эса буни рад этиб, барчаси кема йўлларини ёпаётган Эрон армиясига берилган “аниқ ва адолатли зарба” эканини иддао қилди. Хўш, Вашингтон ростдан ҳам тўйни жанозага айлантирдими ёки бу Теҳроннинг навбатдаги тарғибот юришими?

Сўнгги кунларда Россия ва Украина ўртасидаги уруш майдони ҳам, дипломатик саҳнада кечаётган жараёнлар ҳам ниҳоятда зиддиятли босқичига қадам қўйди. Бир томонда Россия ичидаги энергия инқирози ва нефтни қайта ишлаш заводларининг бирин-кетин сафдан чиқиши, иккинчи тарафда эса Киев ва Москва ўртасидаги зарбалар алмашинуви фонида Вашингтоннинг кутилмаган дипломатия ҳаракатлари бўй кўрсатмоқда.

Россия жамияти бугун мутлақо янги ва анча ноқулай воқеликка кўникишга мажбур бўляпти. Мамлакат ичидаги ёқилғи инқирози шунчалик чуқурлашдики, бунга шахсан Россия Президенти Владимир Путиннинг ўзи муносабат билдиришга мажбур бўлди. Шарқий иқтисодий форумда сўзга чиққан Путин расмийлар ва мудофаа тизими энергетика инфратузилмасига қилинган бундай шиддатли ҳужумларга тайёр бўлмаганини ошкора тан олди.

“Биз нефтни қайта ишлаш заводларини соф фуқаролик объектлари, улар ҳатто қуролли низо шароитида ҳам ҳар қандай ҳужум нишони бўла олмайди, деган қарашдан келиб чиққан эдик. Бироқ бу борада адашдик, душманимиз, минг афсуски, бошқача фикр да экан”, деди Путин.

Урушнинг учинчи йилида Путин таъбири билан айтганда фуқаролик инфратузилмаси нишонга олинмаслигига умид қилиш — дипломатик тилда айтсак, соддалик, сиёсий тилда эса ўта жиддий стратегик хато. Путинга яна бир савол берилди. Россияликлар бензин танқислигига кўникишлари керакми? Россия раҳбари қисқа ва совуққон жавоб берди.

“Биз ҳар қандай нарсага тайёр бўлишимиз керак. Фақатгина бизнинг тайёрлигимизгина бизга зарар етказмоқчи бўлганларнинг барчасига буни қилмаслик маъқулроқ эканини англатади”, деб жавоб берган Путин.

Бу “тайёргарлик” оқибатлари аллақачон мамлакат ёқилғи шохобчаларида ўз аксини топмоқда. Йил бошидан буён Украина дронлари Россиянинг нефтни қайта ишлаш заводларига камида 70 маротаба муваффақиятли зарба берди. Натижада Россияда нефтни қайта ишлаш ҳажми сўнгги ўн йилликдаги энг паст даражага тушиб кетди. Август ойи охирига келиб бензин ишлаб чиқариш ички истеъмолнинг атиги 70 фоизини ташкил этди, кунлик танқислик эса 30 минг тоннани ташкил қилмоқда. Бугунги кунда Россиянинг камида 17 та ҳудудида ёқилғи сотишга қатъий чекловлар киритилган — бир автомобилга 30-40 литрдан ортиқ ёқилғи қуйиш тақиқланишидан тортиб, АЁҚШларда автомобиль рақамларининг “жуфт-тоқ” тизимигача жорий этилди. Энергетика мамлакати бўлмиш Россия ўз эҳтиёжларини қоплаш учун эндиликда Ҳиндистон, Марокаш ва Туркиядан денгиз орқали бензин импорт қилишни бошлади, шунингдек, Беларусьдан ёқилғи харидини рекорд даражага етказди. Ленинград вилоятидаги мамлакатдаги иккинчи энг йирик “Кинеф” заводи зарбалар сабаб тўлиқ тўхтагани, шунингдек, Сочидаги “Роснефть-Кубаньнефтепродукт” нефть базаси ва Башқортистондаги нефть-кимё ва ҳарбий заводларга берилган сўнгги зарбалар инқироз яқин орада барҳам топмаслигини кўрсатмоқда. Путин эса вазиятдан чиқишнинг ягона йўли ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимини мустаҳкамлаш эканини таъкидлаб, зарбаларга “кўзгудек жавоб беришга мажбур” бўлинганини ва шикастланган объектларнинг 90 фоизи қайта тикланганини даъво қилмоқда.

Бироқ зарбалар уруши фақат энергетика объектлари билан чекланиб қолмаяпти. Москва ҳам Киевдаги энг муҳим хавфсизлик ва мудофаа нуқталарини нишонга олишга ўтди. 4 сентябрь куни Россия дрони Украина Хавфсизлик хизматининг Киевдаги қароргоҳига тўғридан-тўғри зарба берди. Украина Президенти Владимир Зеленскийнинг маълум қилишича, дрон УХХ раҳбари вазифасини бажарувчи Александр Покладнинг кабинетига йўналтирилган. Хабарларга кўра, зарба пайтида Поклад кабинетда бўлмаган ва омон қолган, аммо бинода жабрланганлар бор. Ушбу ҳужумдан сўнг Зеленский УХХ раҳбари билан учрашиб, жавоб зарбалари режасини тасдиқлаганини билдирди.

“Жавоб географияси аниқлаб олинди. Вақт натижа берадиган тарзда танланади”, дейди Украина Президенти.

Мана шундай шиддатли ҳарбий тўқнашувлар давом этаётган бир пайтда, кутилмаганда дипломатия майдонида Вашингтон парда ортидаги ҳаракатларни жонлантириб қолди. АҚШ Президенти Дональд Трамп Оқ уйдаги брифингда ўзнинг махсус вакиллари Стив Уиткофф ва Джаред Кушнерни Москва ва Киевга янги тинчлик таклифи билан юбораётганини эълон қилди. Трампнинг айтишича, унинг вакиллари 5 сентябрь куни Москвада, кейин эса Киевда музокаралар ўтказади.

“Мен у билан гаплашганман, уни жуда яхши биламан. Путин НАТО ҳудудига ҳужум қилмоқчи эмас”, дейди Трамп брифингда Россия раҳбарининг ниятларига баҳо бераркан.

У янги тинчлик таклифи муваффақият қозониши учун “яхши имконият” борлигини таъкидлаб, можарони тугатишга икки мамлакат раҳбарларининг шахсий адовати халақит бераётганини яна бир бор такрорлади.

Ушбу дипломатик миссия доирасида энг диққатга сазовор ҳолат — бу ҳаводан бериладиган зарбаларнинг вақтинча тўхтатилишидир. Владимир Зеленский ўзнинг видеомурожаатида АҚШ вакилларининг хавфсиз ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида Россияга ҳаводан зарбалар беришда танаффус қилинишини эълон қилди.

“Аввалги Америка дипломатик ташрифлари вақтида бўлгани каби, музокарачилар хавфсиз етиб келиши учун Россия ҳаво ҳудудининг нормал ишлашини таъминлаймиз”, деди Зеленский.

У ушбу қадам Москва манфаатлари учун эмас, балки америкалик дипломатларнинг хавфсизлиги учун ташланаётганини алоҳида уқтирди.

Айни пайтда, халқаро ОАВ ва дипломатик манбаларда 5 сентябрьдан 8 сентябрьга қадар фронт чизиғи ва ҳаво ҳудудида кенг кўламли “тинчлик режими” жорий этилиши ҳақида хабарлар тарқалди. “Украинская правда” ҳамда “РБК-Украина” нашрлари манбаларига кўра, Киев Москвага дипломатик ташрифлар давомида ҳаво зарбаларини ўзаро тўхтатиш таклифини юборган ва ҳозирда жавоб кутмоқда. The New York Times нашри эса Вашингтоннинг ўзи ҳар иккала тарафдан Трамп вакилларининг ташрифи давомида жанговар ҳаракатларда танаффус қилишни сўраганини ёзмоқда.

Владимир Путин ҳам 3 сентябрь куни бўлиб ўтган Шарқий иқтисодий форум доирасида тинчликка эришиш мумкинлиги ҳақида гапирди. Путиннинг фикрича, Украинадаги урушни дипломатик йўл билан тугатиш имконияти ҳали ҳам мавжуд.

“Энг аввало, Россия ва Украина ўзаро келишиб олиши керак. Қолган барча мамлакатлар эса буни қўллаб-қувватлаш ва ёрдам беришга тайёр. Имконият борми? Менимча, ҳа, бор”, деди у.

Халқаро ҳамжамият ва айниқса Европа давлатлари Трампнинг бу дипломатик ташаббусига, яъни Россия ва Украина ярашишига шубҳа билан қарамоқда. Евроиттифоқ учун Вашингтон келтираётган “янги тинчлик режаси” ҳақиқатда урушни тўхтатадими ёки шунчаки томонларга куч йиғиб олиш учун имконият берадими, деган савол очиқ қолмоқда. Ростдан ҳам яқин кунлардаги дипломатик мулоқотлар ва ушбу 3 кунлик танаффус воқеалар ривожини тубдан ўзгартириши ёки урушнинг навбатдаги яна ҳам шиддатли босқичига замин яратиши мумкин.

Трамп қуроллари билан мақтанди

Россия ва Украинани яраштириб қўйиши ҳақида гапираётган Трампнинг ўзи қурол-яроғлари билан мақтаниб чиқди. 3 сентябрь куни АҚШ Президенти Дональд Трамп ўзнинг Truth Social платформасида қолдирган постида мамлакатнинг ўқ-дорилар захираси борасидаги хавотирларни бир четга суриб, мақтаниш оҳангида баёнот беришга ошиқди.

“Бизда ўрта ва юқори синфдаги ўқ-дориларнинг амалда чексиз захираси мавжуд. Улар эҳтимоли жуда паст бўлган уруш учун бизга керагидан анча кўп”, деб ёзди Дональд Трамп.

Президент Оқ уй мамлакат тарихида кузатилмаган дея таърифланаётган миқёсда қурол-яроғ ишлаб чиқараётганини ва бу захиралар аввало АҚШнинг ўз хавфсизлигини таъминлаш учун олиб қолинаётганини қўшимча қилди.

“Биз захираларни тўплаяпмиз ва ҳар қандай кутилмаган ҳолатларга тайёргарлик кўряпмиз. Биз уларни бошқаларга сотмасдан, ўзимизга – АҚШга олиб қолмоқдамиз, бироқ иттифоқчиларга сотувлар тез орада қайта тикланади”, деб қўшимча қилган Президент.

Ўзи уруш чиқиши эҳтимолини “жуда паст” деб баҳолаётган маъмуриятнинг “амалда чексиз” ўқ-дори жамғараётгани ва уни бошқаларга беришни тўхтатиб тургани, юмшоқроқ айтганда, расмий Вашингтоннинг келажак режалари борасидаги хавотирларини яширишга уриниши холос.

Президент ўқ-дориларни “чексиз” деб мақтанаётган бир пайтда, АҚШ Мудофаа вазирлиги – Пентагон ичида ҳарбий хизматчиларнинг саломатлиги ва жанговар тайёргарлиги билан боғлиқ ғалати, бироз зиддиятли қарорлар қабул қилинмоқда. Пентагон 30 ёш ва ундан катта ҳарбий хизматчиларда тестостерон етишмовчилигини мажбурий текширишни назарда тутувчи янги клиник қўлланмани эълон қилганидан бор-ўғи бир кун ўтиб вақтинча бекор қилди. Мудофаа вазири Пит Хегсет томонидан илгари сурилган ва ҳарбийларнинг жисмоний бардошини оширишга қаратилган ушбу ташаббус 2 сентябрь куни эълон қилинган бўлса-да, мутахассисларнинг кескин танқидларидан сўнг вазирлик сайтидан олиб ташланди. АҚШ расмийси қўлланма “янгиланишлар киритиш учун вақтинча бекор қилингани”ни айтиб, ҳозирча аввалги кўрсатмалар амалда қолишини таъкидлади.

30 ёшдан ошган эркак ва аёл ҳарбийларни ҳарбий кўрик доирасида мажбурий гормонал текширувдан ўтказиш ҳамда тестостерон терапиясини қўллаш режаси тиббиёт экспертлари томонидан илмий жиҳатдан етарлича асосланмаган ва юрак-қон томир касалликлари ҳамда бепуштлик хавфини оширувчи қадам сифатида баҳоланди. АҚШ Озиқ-овқат ва дори воситалари сифати ва хавфсизлигини назорат қилиш бошқармаси сентябрь ойи ўртасида ушбу масалани муҳокама қилмоқчи бўлиб турган эди. Бироқ Пентагон ўз қўлланмасидан зудлик билан чекинди. Бу ҳаракатни ҳарбий раҳбариятдаги шошма-шошарлик деб баҳолаш мумкиндир эҳтимол.

Қонли оқшом. АҚШ тўйни жанозага айлантирди

Ҳарбий раҳбарият ўз ички қоидаларида чалкашиб тургани билан ташқи майдонда — Яқин Шарқда амалга ошираётган ҳаракатлари анча шафқатсиз тус олмоқда. Эрон расмийлари АҚШ ҳарбийлари мамлакат жанубидаги Сурик шаҳрида тўй маросими ўтказилаётган тинч аҳоли уйига зарба берганини ва камида 5 киши, жумладан ёш бола ҳалок бўлганини маълум қилди. Эрон Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби Исмоил Бақоий бу ҳужумни “шафқатсиз жиноят” деб атаб, Кухестак аҳоли пунктида содир бўлган портлаш оқибатида 50 дан ортиқ киши ҳалок бўлгани ёки яралангани тўғрисида баёнот берди. Эрон Соғлиқни сақлаш вазирлиги расмийси Ҳусайн Кермонпур эса ҳудудда электр ва алоқа узилганини таъкидлаган. Сурик вилояти губернатори Реза Шаҳидиён жароҳатланган 63 кишининг 50 нафари аёллар ва болалар эканини маълум қилди. “Тасним” агентлиги тарқатган хабарларга кўра, вайронагарчиликлар фақат бу жой билан чекланмай, Конарак, Бандар-Аббос, Жоск, Асалуе, Аҳвоз ҳамда Қешм оролида ҳам портлашлар қайд этилган.

АҚШ Марказий қўмондонлиги эса ушбу зарбаларни инкор этмай, уларни Эрон Ислом Инқилоби Қўриқчилари Корпусининг Ҳормуз бўғозидаги тижорий кемаларга нисбатан таҳдидларига жавоб ва ҳарбий объектларга қаратилган “аниқ зарбалар” деб атамоқда. Эрон вакили Бақоий эса халқаро ҳамжамиятни ушбу ҳаракатларга сукут сақламасликка чақириб, Вашингтон бундан аввал Миноб шаҳрида бошланғич мактабга берган зарбаси оқибатида 150 дан ортиқ киши, Ламердда эса спорт залига берган зарбаси сабаб 21 киши ҳалок бўлганини эслатди.

“Эрон бу ваҳший жиноятларга қатъият билан жавоб қайтаради”, дейди Бақоий.

Гарчи тинч аҳоли ва тўй маросими нишонга олингани ҳақидаги хабарлар ҳозирча мустақил халқаро манбалар томонидан тўлиқ тасдиқланмаган бўлса-да, икки давлат ўртасидаги тўқнашув июль ойидан буён энг шиддатли нуқтага етгани аниқ.

Тинч аҳоли қурбон бўлаётган ва доимий ҳарбий таҳдидлар янграётган ушбу шароитда глобал иқтисодиёт ҳам ўзнинг биринчи ва энг оғриқли реакциясини берди. АҚШ ва Эрон ўртасидаги тўқнашувларнинг тўғридан-тўғри Ҳормуз бўғозига кўчиши ортидан жаҳон нефть бозорида нархлар сўнгги ойлардаги энг юқори ҳафталик ўсишни кўрсатди. Reuters агентлигининг хабар беришича, Brent маркали нефть фьючерслари 0,6 фоизга ошиб, баррелига 96,06 долларга етди, АҚШнинг WTI нефти эса 0,9 фоизга қимматлаб, 92,10 долларни ташкил қилди. Ҳафталик ҳисобда Brent 7,6 фоизга, WTI эса 10,4 фоизга қимматлади.

“Бозор нозик мослашув босқичига кирмоқда. Товар захираларининг кўпайиши дастлабки таъминот инқирозини енгишга ёрдам берди, бироқ эндиликда буферлар камайиб бораётгани сабабли бозор мувозанатини сақлаш қийинлашмоқда”, дея огоҳлантирмоқда ANZ банки.

Бунга параллель равишда дипломатик ва ҳарбий риторика янада қаттиқлашмоқда. Израиль Мудофаа вазири Исраэль Кац Эроннинг энергетика ва ҳарбий инфратузилмасини “фалаж қилиш” билан таҳдид қилган бўлса, АҚШ вице-президенти Джей Ди Вэнс Теҳрон Ҳормуз бўғозида халқаро кемаларга ҳужумларни тўхтатмас экан, Вашингтон у билан ҳеч қандай музокара олиб бормаслигини қатъий айтди. Эрон эса бунга жавобан ўзнинг “қора рўйхати”ни кенгайтириб, талабларга бўйсунмаган ҳар қандай кема ушланиши ёки мусодара қилинишини билдирди. Қизиқарлиси, ушбу инқироз ортидан барча зарар кўрмаяпти. Масалан, Ироқ август ойида нефть экспортини кескин ошириб, кунига 2,34 миллион баррелга етказиб олди ва катта чегирмалар эвазига ўз танкерларини Эрон розилиги билан Ҳормуздан ўтказмоқда.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, Эрон ва АҚШ Яқин Шарқ денгиз йўлларини аланга олдираётгани учун дунё иқтисодиёти 100 долларлик нефть нархи ёқасига келиб қолди. Томонлар дипломатик столдан кўра, ҳарбийлаштирилган тактикани ва иқтисодий босимни афзал кўрмоқда, бу эса вазиятнинг яқин орасида тинчишига заррача умид қолдирмаяпти.

Туннелдаги мўъжиза

Жорий йилнинг 26 август куни Непал ва Хитойнинг чегара ҳудудларида юз берган ҳалокатли музлик қулаши сўнгги йиллардаги энг оғир табиат офатларидан бирига айланди. Фожиа статистикасига эътибор беринг. Биргина Непал ҳудудида ҳалок бўлганлар сони 1 252 нафарга етди, 4 800 дан ортиқ киши эса ҳалигача бедарак йўқолган деб ҳисобланмоқда. Улар орасида минтақадаги гидроэлектр станцияларида меҳнат қилган 900 нафарга яқин ходим ҳамда 583 нафар хорижий фуқаро бор. Жабрланганлар сони 5 100 кишидан ошиб кетган, улардан юзлаб нафари шифохоналарда оғир аҳволда қолмоқда. Непалнинг Читван, Шарқий ва Ғарбий Навалпараси, Нувакот ҳамда Расува каби саккизта ҳудуди энг катта талафотни кўрди. Хитой томонида эса камида 16 киши ҳалок бўлган, 546 киши бедарак йўқолган, уларнинг ҳам 261 нафари хорижликлардир.

Бундай улкан ҳалокат фонида инсоний омил ва масъулиятли қарорлар қанчалик муҳим роль ўйнашини Нувакот туманидаги бир ҳодиса мисолида кўриш мумкин. “Трибхуван Тришули” ўрта мактаби директори Раджендра Давади 26 август куни қўшни Бетравати шаҳридан яқинлашиб келаётган сель ҳақида тўртта огоҳлантириш олгач, бир дақиқа ҳам иккиланмай дарсларни тўхтатди ва 900 нафар ўқувчини зудлик билан баландликка эвакуация қилган.

“Мен ортиқ пайсалга солиш керак эмас деб қарор қилдим. Ҳатто сув тошқини содир бўлмаганда ҳам, бу бор-yo‘ғи битта ўқув куни йўқотилиши бўларди, холос”, дейди директор.

Унинг бу тезкор қарори юзлаб болалар ҳаётини сақлаб қолди. Чунки, устоз ўқувчиларини хавфсиз жойга олиб чиққанидан сўнг мактаб ётоқхонаси 10 дақиқа ичида сель остида қолган. Ўқувчилардан бири маҳаллий ОАВга берган интервьюсида “Мени ва синфдошларимни ўлимдан атиги ўн сония ажратиб турди”, деган. Бошқа ҳудудларда эса огоҳлантириш тизимларининг кечиккани ёки умуман ишламагани минглаб инсонларнинг фожиали ҳалокатига сабаб бўлди.

Инфратузилма хавфсизлиги масаласида, айниқса, гидроэлектр станциялари энг заиф нуқта бўлиб чиқди. Тришули дарёсида музлик қулаши ортидан сув сатҳининг кескин кўтарилиши дарё бўйидаги 6 та гидроэлектр лойиҳаси туннеллари сув ва лой остида қолишига олиб келди. Reuters агентлигининг маълум қилишича, 9 кун давомида давом этган қидирув-қутқарув ишларидан сўнг Upper Trishuli 3A станцияси туннелидан икки ишчи — Санджай Сах ва Кабир Махарджан тирик ҳолда қутқариб олинди. Бироқ ушбу туннелларда ҳали ҳам 900 га яқин одам қолиб кетган бўлиши мумкинлиги айтилмоқда. Муҳим энергетика объектларининг бундай табиий омиллар олдида чидамсизлиги ва фавқулодда ҳолат режаларининг йўқлиги лойиҳалаш босқичидаёқ хавфсизлик иккинчи даражали масалага айланганидан далолат беради. Хаёлингизга айрим қурилиш жараёнлари келмаяптими мабодо!

Офат кўлами Непалнинг ўз кучлари етарли эмаслигини кўрсатгач, ҳудудда халқаро қутқарув операциялари бошланди. Жанубий Корея, Хитой ва Ҳиндистондан махсус гуруҳлар, ДНК таҳлили учун ускуналар, дронлар ҳамда сувни тозалаш воситалари етказилди. Тибетдаги кўчки оқибатида ёпилиб қолган Гиронг портига олиб борувчи стратегик йўл қайта тикланиб, гуманитар ёрдам оқими йўлга қўйилди.