Трампнинг “қовунлари” ортидан Америка Демократларни танламоқда

Ўтган икки йил давомида АҚШ ҳукумати тўлақонли Республикачилар қўлида бўлди. 2024 йилда бўлиб ўтган умумий сайловлардан сўнг Республикачилар Сенатда ҳам, Вакиллар палатасида ҳам кўпчилик ўринни эгаллаган, янги Президент ҳам улардан эди. Аммо бугун оралиқ сайловлар натижалари шуни кўрсатмоқдаки, америкаликлар сўнгги икки йилда олиб борилган сиёсатдан мамнун эмас.

АҚШда бўлиб ўтаётган оралиқ сайловлар ҳали тўлиқ тугагани йўқ, лекин Демократлар аллақачон байрамни бошлаб юборган. Негаки, АҚШ Сенатидаги 100 ўриндан 54 таси, Вакиллар палатасида эса 435 ўриндан 228 таси аллақачон уларники. Трамп эса сайлов натижаларини қабул қилишга тайёрлигини айтмоқда, чунки бошқа иложиси ҳам йўқ. Энди жаноб шоумен хоҳлаганини қила олмайди.

Демократлар Трампни тор-мор қилди

Энди Дональд Трамп президентлигининг қолган икки йилини анча қийинчиликларга бой ўтказиши кутилмоқда. 3 ноябрь куни ўтказилган оралиқ сайловларда Демократик партия нафақат Вакиллар палатасини, балки Сенатни ҳам республикачилардан тортиб олди. Сайлов натижалари Трампнинг сиёсий кун тартибига берилган жиддий зарба сифатида баҳоланмоқда. Ҳар ҳолда, энди унинг ҳар қандай қарор-у фармонларига “хўп” деб кўниб кетадиган маслакдошлари қўлида у қадар кўп ваколат мавжуд эмас.

АҚШдаги оралиқ сайловлар президентлик сайловларидан икки йил ўтиб, президент ваколатининг ўртасида ўтказилади. Бу сафар ҳам ноябрь ойининг биринчи сешанбаси, яъни 3 ноябрь санаси – асосий овоз бериш куни бўлди. Сайловчилар Конгресс Вакиллар палатасининг барча 435 аъзосини, Сенатнинг 35 ўрнини ҳамда бир қатор штат губернаторлари ва маҳаллий вакиллик органлари аъзоларини сайлади.

Оралиқ сайловларнинг аҳамияти шундаки, улар президентнинг қонунчилик ташаббусларини амалга ошириш имкониятига бевосита таъсир қилади. Оқ уй республикачилар қўлида қолган тақдирда ҳам, Конгресснинг ҳар икки палатасида демократлар кўпчиликни ташкил этиши Трамп учун қонун лойиҳаларини ўтказиш, бюджет масалаларини ҳал қилиш ва давлат лавозимларига номзодларни тасдиқлаш жараёнларини аввалгидан анча мураккаблаштиради.

Associated Press хабарларига кўра, демократлар Сенат ҳамда Вакиллар палатасида назоратни қўлга киритди. 4 ноябрь куни эълон қилинган дастлабки ҳисоб-китобларда Сенатда демократлар ва улар билан овоз берувчи мустақил сенаторлар 54 ўринга, республикачилар эса 44 ўринга эга бўлгани кўрсатилган. Вакиллар палатасида эса 435 ўриндан 367 таси бўйича натижалар аниқланган: демократлар 228, республикачилар 139 ўринни қўлга киритган. Қолган округларда овозларни санаш давом этаётган эди.

Бу натижа Трамп маъмурияти учун жиддий сиёсий тўсиқ бўлиши мумкин. Демократлар янги Конгрессда президент маъмурияти фаолиятини текшириш, қонунчилик ташаббусларини тўхтатиш ва Сенатдаги ваколатлари орқали унинг номзодларини тасдиқламаслик имкониятига эга бўлади. Трамп эса натижаларни тан олишини ва улар билан ишлашни интиқлик билан кутаётганини айтган.

“Мен бу натижаларни қабул қилишга мутлақо тайёрман. Биз Демократлар билан ишлаймиз ва улар билан ҳамкорлик қилишни кутамиз. Биз барибир бир тўхтамга келишимиз мумкин”, деган у.

Шунингдек, у ўзининг Truth Social тармоғидаги саҳифасида номзодларнинг ғалабалари ва мағлубиятлари ортидаги сабабларни таҳлил қилишини айтган ва ортидан “VETO” сўзи туширилган қизил кепканинг суратини жойлаган.

“Улар ақлга сиғмайдиган нарсаларни юборишади ва мен уларга вето қўяман. Бир неча ойлик ветолардан сўнг, улар менга қўнғироқ қилиб: “Буни қандай ҳал қиламиз?” дейишади. Ана ўшанда бирга ишлаймиз. Вето кучи – бу президент эга бўлган энг кучли ваколатлардан биридир”, деб қўшимча қилган у.

Отдан тушса ҳам эгардан тушмайдиган жаноб Трамп ўтган икки йилдаги фаолиятини ҳануз муваффақиятли деб баҳоламоқда. 3 ноябрь куни The New York Times нашрига берган интервьюсида Оқ уй раҳбари 2024 йилдан ҳозиргача олиб борган сиёсати ҳақида гапирар экан, буни “ҳар қандай президент тарихидаги энг муваффақиятли икки йиллик давр”, деб баҳолашини айтган. Шунингдек, у мағлубиятга сабаб сифатида бюллетенларда ўз исмининг йўқлигини келтирган.

“Мен сайлов бюллетенида йўқ эдим ва агар бўлганимда, биз катта фарқ билан ғалаба қозонган бўлар эдик”, деган у.

Бир сўз билан айтганда, Трамп аллақачон қийин аҳволда, буни ўзи ҳам яхши сезиб турибди. Шунчаки, журналистлар камералари олдида ҳақиқатни тан олгиси келмаяпти, холос.

Сайловдаги сенсациялар

Сайловнинг энг катта кутилмаган натижаларидан бири Техасда кузатилди. АҚШнинг энг йирик ва анъанавий республикачилар штати ҳисобланган Техасда демократлар Сенат ўрнини қўлга киритди. Демократ Жеймс Таларико республикачи Кен Пакстонни мағлуб этди. Бу 1988 йилдан бери Техасда демократларнинг АҚШ Сенатига илк бор ўз вакилини сайлаши бўлди. Бошқача айтганда, штатда қарийб 38 йиллик сиёсий анъана бузилди.

Бироқ Техасдаги сенсация фақат Сенат билан чекланмади. Демократ Жина Хинохоса республикачи амалдаги губернатор Грег Эбботтни ҳам мағлуб этди. У штат тарихидаги келиб чиқиши лотин америкалик бўлган илк губернаторга айланади.

Яна бир тарихий натижа Канзасда қайд этилди. Демократ Адам Ҳамилтон республикачи амалдаги сенатор Рожер Маршаллни мағлуб этди. Канзас 1932 йилдан бери, яъни Буюк депрессия давридан буён Сенатга демократ вакил сайламаган эди. Орадан 94 йил ўтиб, штатдаги сиёсий мувозанат ўзгарди. Жанубий Каролинада ҳам демократ Энни Эндрюс республикачи Дарлин Грэмни мағлуб этди. Бу штат 1998 йилдан бери Сенатга демократ сайламаган эди.

Демократлар Огайо, Шимолий Каролина, Мэн ва Айова каби штатларда ҳам Сенат ўринларини қўлга киритди. Айниқса, 2024 йилги президентлик сайловида Трамп ишончли устунлик билан ғалаба қозонган ҳудудларда демократларнинг муваффақияти республикачилар учун жиддий огоҳлантириш бўлди. “Reuters” маълумотига кўра, сайлов натижалари эълон қилинаётган пайтда овозлар саналган қарийб 1 700 округнинг аксариятида республикачилар аввалги натижаларига нисбатан позицияларини йўқотган.

Сайловдаги яна бир қатор тарихий натижаларга тўхталадиган бўлсак: Жоржия штатида Кейша Лэнс Боттомс губернаторликни қўлга киритиб, АҚШ тарихида губернатор этиб сайланган илк қора танли аёлга айланди. Флорида штатида республикачи Байрон Дональдс штат тарихидаги илк қора танли республикачи губернатор бўлди.

Сенат таркибида ҳам тарихий ўзгаришлар юз берди. Абдул Ал-Сайид илк мусулмон сенаторга айланди. Президент Дональд Трамп томонидан қўллаб-қувватланган Майк Рожерс эса мағлуб бўлди. Шундан сўнг Ал-Сайид 4 ноябрь куни тонгда халққа мурожаат қилиб, “энг кутилмаган номзодларга” имконият бергани учун раҳмат айтган.

“Улар баъзиларимиз учун ўта тор бўлган Американи хоҳлашган эди. Биз эса, бу барчамиз учун етарлича кенг Америка эканини биламиз”, деб қўшимча қилди Ал-Сайид.

Қизиғи шундаки, Абдул Ал-Сайид Трамп ва Рожерс томонидан коммунист сифатида тасвирланган, унинг Исроил ҳамда Ислом динига бўлган муносабати танқид қилинган эди. Аммо сайлов натижалари шуни кўрсатдики, америкаликлар аллақачон ижтимоий ёрдамларга эҳтиёж сезмоқда, Ислом дини ҳақидаги эски пропаганда воситалари эса аллақачон ишламай қолган.

Америкаликлар нимадан норози?

Дональд Трамп президентликка қайтганидан икки йил ўтиб, америкалик сайловчилар унинг сиёсатига муносабатини сайлов қутиларида намоён қилди. 3 ноябрь куни бўлиб ўтган оралиқ сайловларда демократларнинг Конгрессдаги ғалабаси шунчаки партиявий устунлик алмашинуви эмас, балки Трамп маъмуриятига нисбатан кучайиб бораётган норозиликнинг сиёсий ифодасига айланди. Энди Оқ уй нафақат Конгрессдаги мухолифат билан ҳисоблашишга, балки президент фаолияти юзасидан янги текширувлар ва 2028 йилги ворислик курашига ҳам тайёр туриши керак.

Норозиликнинг биринчи ва энг оғриқли сабаби – иқтисодиёт. Трамп 2024 йилги президентлик кампаниясида инфляцияни жиловлаш, нархларни тушириш ва америкаликларнинг турмуш даражасини яхшилашга ваъда берган эди. Аммо сайловчилар кундалик ҳаётда бунинг аксини ҳис қилмоқда: озиқ-овқат, ёнилғи, тиббий хизмат ва коммунал тўловлар оилалар бюджетига босим ўтказишда давом этмоқда. Ижтимоий тармоқларда ёнилғи қуйиш шохобчаларида одамлар “Американи қайта қашшоқ қилганинг учун раҳмат”, дея Трампга кинояли ташаккурлар айтишмоқда. Ёнилғи нархларининг қимматлиги оддий америкаликнинг сайловда қарор қабул қилишига жиддий таъсир кўрсатмоқда.

Associated Press (AP) сайловчилар ўртасида ўтказган сўровга кўра, респондентларнинг қарийб учдан икки қисми Трамп сиёсати мамлакатдаги иқтисодий вазиятни ёмонлаштирган, деб ҳисоблаши маълум бўлган. Худди шунча америкалик у жорий қилган божхона тарифлари ҳам миллий ёки маҳаллий иқтисодиётга зарар етказганини билдирган.

Иккинчи сабаб – Эрон билан уруш ва унинг иқтисодий оқибатлари. Трамп маъмуриятининг ҳарбий сиёсати америкаликлар орасида ҳам бирдек қўллаб-қувватланмаяпти. Яқин Шарқдаги ҳарбий можаро нефть таъминоти ва энергетика бозорларига босим ўтказиб, ёнилғи нархларига таъсир кўрсатди. Натижада халқаро сиёсий қарорларнинг оқибати оддий америкаликнинг ҳамёнида сезила бошлади.

Бундан ташқари, сайловчиларнинг ҳукуматдаги коррупция ва манфаатлар тўқнашувига муносабати ҳам Трамп учун жиддий муаммога айланиб бормоқда. “AP Voter Poll” маълумотларига кўра, америкаликларнинг ярмидан кўпи ҳукуматдаги коррупцияни Конгресс сайловларида овоз беришига таъсир қилган ҳал қилувчи омиллардан бири деб кўрсатган. Респондентларнинг қарийб учдан икки қисми Трамп мамлакат манфаатларидан кўра, ўз шахсий манфаатларини устун қўяди, деб ҳисоблайди. Президент оиласининг бизнес фаолияти, йирик компанияларнинг Оқ уй билан алоқалари ва давлат сиёсатидан хусусий манфаатлар йўлида фойдаланилиши ҳақидаги саволлар норозиликни янада кучайтирмоқда.

Муаммонинг яна бир томони – Трампнинг бошқарув услуби. Президентнинг қарорлар қабул қилишда Конгресс билан етарлича ҳисоблашмаслиги, федерал ходимларни қисқартириш, Федерал захира тизимига босим ўтказиш ва анъанавий иттифоқчилар билан кескин муносабатлар ҳам сиёсий баҳсларнинг марказида бўлди. Сайловчиларнинг қарийб 70 фоизи Конгресс президент ваколатларини етарлича назорат қилмаяпти, деб ҳисоблаган. Эътиборлиси, бу фикрни фақат демократлар эмас, республикачиларнинг қарийб 40 фоизи ҳам қўллаб-қувватлаган. Демак, норозилик фақат Трампнинг сиёсий рақибларига хос эмас, унинг ўз партияси ичида ҳам президент ваколатларини чеклаш зарурати ҳақида қарашлар мавжуд.

Республикачиларнинг мағлубиятида Трампнинг номзод танлашдаги қарорлари ҳам муҳим роль ўйнади. Президент партиявий садоқатни сиёсий тажриба ва обрўдан устун қўйганликда танқид қилинмоқда. Масалан, Техасда у Сенат сайловида амалдаги сенатор Жон Корниндан кўра, коррупция айбловлари ва сиёсий можаролар билан танилган Кен Пакстонни қўллаб-қувватлаган. Натижада ҳатто Техас ҳам демократлар қўлига ўтиб кетди.

Қисқа қилиб айтганда, ўтган икки йил Трампнинг ўзи айтгандек тарихдаги энг муваффақиятли давр эмас, аксинча, америкаликларнинг сабрини синовдан ўтказган давр бўлди. Энди эса ҳокимиятнинг катта қисми демократлар қўлида ва жаноб Трампни олдинда катта терговлар, ҳатто импичмент ҳам кутаётган бўлиши мумкин.