Тадбиркорларнинг “кетмони учди” ёхуд амалдорларнинг “соғин сигири”га айланган тизим тугади

Тадбиркорнинг чўнтагини бўшатадиган 51 та идоранинг жарима занжири узилади. Чунки жарима миқдори 2 баробарга камайтирилади. Кичик бизнесни “соғин сиғир” деб биладиганлар яхшилаб эшитинг. Президент текшир-текширларга 3 йиллик мораторий эълон қилди.

Биргина имзо учун амалдорнинг эшиги тагида ойлаб кутиладиган маъмурий хорлик энди бўлмайди. Мансабдор шахс аризага вақтида жавоб бермаса, қарор автоматик равишда тадбиркор фойдасига ҳал бўлади. Курси эгаларининг қош-қовоғига қараб кун кўриш амалиётига чек қўйиш учун 30 дан ортиқ лицензия талаби тугатилди.

Ҳали ишлаб чиқарилмаган маҳсулот учун келаси ойнинг газ ва электр пулини 100 фоиз олдиндан талаб қиладиган тизим юмшатилди. Миқдор 15 фоиз деб белгиланди. Аммо ҳаммага эмас. Хўш, кимлар учун бу енгиллик? Тушунганингиздек, жуда қизиқ ва муҳим мавзуларда гаплашамиз.

Бизнесни назорат қилиш ва ундан “улуш” ундириш ўртасидаги чегара йиллар давомида жуда ингичкалашиб қолган эди. Қаердаки текширувчининг шахсий манфаатдорлиги ва жазолаш ҳуқуқи бирлашса, ўша ерда тартиб эмас, тизимли “ов” бошланади. Ўзбекистонда 51 та идора молиявий жарима қўллаш ваколатига эга. Уларнинг кўплари жаримадан келган пулга қараб бюджетни режалаштиришгача борган. Президент таъбири билан айтганда, бу “текширса – қўрқади, қўрқса – тўлайди” деган қадимги, лекин афсуски, бугун ҳам ишлайдиган сунъий тизим бўйича ҳаракатланган. Бугун, 18 августда Хивада бўлиб ўтган Президентнинг тадбиркорлар билан олтинчи очиқ мулоқотида айнан мана шу оғриқли нуқтага бармоқ босилди: жарима – бу давлат идорасининг қўшимча даромад манбаи эмас, балки тарбия ва профилактика қуроли бўлиши шартлиги таъкидланди.

“Бизнесга солиқ юкини изчил камайтириб келяпмиз. Ўтган ўн йилда яширин иқтисодиёт 50 фоиздан 26 фоизгача камайди. Лекин, бу – ҳали ҳам кўп. Доим айтаман, иқтисодиётни “соя”дан чиқариш – текшириш билан эмас, аксинча, тадбиркорга йўл кўрсатиб, тўғри ишлашга ўргатиш орқали бўлиши керак. Масалан, таҳлил қилинган 5 минг тадбиркорнинг ярмидан кўпида бир йил ичида 2-3 марта, яна 21 фоизида 4 мартадан солиқ текшируви ўтказилган. Бундан ташқари, ёнғин хавфсизлиги, қурилиш, санитария, карантин, энергия инспекциялари томонидан ўтказиладиган такрорий текширувлар кўп”, деди президент.

Энди, жарималар икки баробарга қисқаради. Текширувчи идораларга бизнесменни “соғин сиғир” деб қараш имкони кескин чекланади. “Тадбиркорнинг ҳақлилик презумпцияси” жорий этилади. Яъни ҳар қандай шубҳали ҳолатда, айб судда узил-кесил исботланмагунча, тадбиркор айбсиз ҳисобланади. Инсон саломатлиги ёки мол-мулкига зиён етказмаган илк хатолик учун жазо эмас, камчиликни тузатишга 10 кунлик муддат берилади. Назорат органлари энди кейинги суд босқичларига шикоят киритиш учун ўз ёнидан давлат божини тўлайди. Бу уларни асоссиз ва “ҳар эҳтимолга қарши” апелляция бериш одатидан тийиб туради. Арбитраж доираси кенгаяди. Божхона, қурилиш, санитария, карантин ва ветеринария каби энг мураккаб ҳамда низо кўп чиқадиган соҳалар Савдо-саноат палатаси ҳузуридаги эксперт кенгаши назоратига ўтади ва 3 йил давомида истисно ҳолатлардан ташқари умуман текширув ўтказилмайди. Чунки Президент мораторий эълон қилди.

“Бир нарсани тушуниш керак: хотиржамлик бўлмаган жойда эркинлик ҳам, ривожланиш ва янгиликка интилиш ҳам бўлмайди. Шу боис, кичик бизнес фаолиятида инсон соғлиғи ва бошқа тадбиркорлар манфаатига зарар етказиш билан боғлиқ бўлмаган ҳар қандай текшириш учун уч йил муддатга мораторий эълон қиламиз. Яна бир муҳим янгилик: энди ўрта ва йирик тадбиркорлар корхонасини ихтиёрий профилактик аудитдан ўтказса, хулосани солиқ органи тан олади. Муҳими, аниқланган камчиликни бартараф қилган тадбиркор жаримага тортилмайди ва ушбу давр учун солиқ органи текширув ўтказмайди. Шу билан бирга, йил давомида ўтказиладиган ҳар қандай такрорий текширув фақат Бизнес-омбудсман рухсати билан амалга оширилади”, деди давлат раҳбари.

Тадбиркорликда энг катта тормоз – бу бир варақ қоғоз учун эшикма-эшик сарсон бўлиш ва қайсидир амалдорнинг қош-қовоғига қараб кун кўриш. Янги лойиҳа бошламоқчи бўлган бизнесмен қайсидир идорадаги “муҳим одам” аризасига имзо чекишни “унутиб” қўйгани ёки шунчаки столининг тагига ташлаб қўйгани учун сарсон бўлгани бор гап. Биргина имзо ёки муҳр учун ҳафталаб навбатда туриш, аризанинг тақдири қайсидир мутахассиснинг бугунги кайфиятига боғлиқ бўлиб қолиши шунчаки вақт йўқотишгина эмас, тадбиркор учун молиявий зарар эканини англаш қийин эмас. Президент нутқи давомида айнан мана шу амалдор ва тадбиркор ўртасидаги номутаносибликка ҳам тўхталиб ўтди.

“Давлат хизматларини кўрсатишда муддат бузилиши билан боғлиқ эътирозлар кўп. Шу боис, тадбиркорликка оид давлат хизматининг 50 фоизи “сукут – розилик” тамойилига ўтказилади. Яъни, агар ариза белгиланган вақтда кўриб чиқилмаса, ушбу мурожаат автоматик равишда тадбиркор фойдасига ҳал қилинган ҳисобланади. Бундан ташқари, лицензия бўйича ариза рад қилинган ҳар бир ҳолатни Бизнес-омбудсман ўрганади. Асоссиз рад қилиш учун жавобгарликни кучайтирамиз. Яқинда 30 дан зиёд фаолият тури бўйича лицензия ва рухсатномани бекор қиламиз, яна 35 тасини бериш муддати 2-3 карра қисқаради, 10 тасини хабардор қилиш тартибига ўтказамиз. Масалан, озиқ-овқат экспортида талаб этиладиган 3 та рухсатнома (ветеринария, санитария ва фитосанитария) ўрнига “Ягона саломатлик сертификати” берилади. Энди янги лицензия ва рухсатнома жорий қилишдан олти ой олдин 3 та ҳудудда синовдан ўтказилади”, деди президент.

Давлат хизматларининг ярмида “сукут – розилик” тамойилининг жорий этилиши – маъмурий аппарат учун берилган жиддий ва қаътий талабдир. Агарда масъул идора белгиланган муддат ичида муносабат билдирмаса, тизим автоматик тарзда тадбиркорнинг фойдасига қарор чиқаради. Бошқача айтганда, амалдорнинг сусткашлиги ва масъулиятсизлиги энди бизнеснинг бўғзига пичоқ бўлиб тақала олмайди. Бунинг устига, лицензия беришни шунчаки баҳоналар билан рад этиш амалиёти ҳам ўз-ўзидан хавфли машғулотга айланмоқда, “тўлайсан-яшайсан” дегандек эски гап. Янги тартиб-қоидаларни жорий этиш услуби ҳам ўзгаргани, энди ҳар қандай янги лицензия аввал 3 та ҳудудда 6 ой давомида синовдан ўтказилишига ҳам алоҳида тўхталаман. Бу – маъмурий хатоликларни бутун республика бўйлаб қайта-қайта қилишдан воз кечилиб, илмий ва босқичма-босқич ёндашувга ўтилаётганидан дарак беради.

Бизнесдаги энг хатарли жиҳат нима, биласизми? Бу – ҳали ишлаб чиқарилмаган маҳсулот, сотилмаган хизмат ва қўлга тегмаган даромад учун бугун, нақд пулда бадал тўлаш. Тасаввур қилинг, заводингиз энди хомашё сотиб олиб, конвейерни юргизмоқчи. Лекин энергия идораси келиб, “Эшикни очишдан олдин келаси ойнинг газ ва электр пулини 100 фоиз тўлаб қўй”, дейди. Тўғри, бунга ҳам асослар бор. Айрим ноинсоф деб аташ мумкин бўлган ишлаб чиқарувчилар йиллар давомида энергетик ресурслардан фойдалангани учун тўлов қилмай келгани сабабли ушбу тизим жорий қилинган эди. Бу худди ҳали ҳосил бермаган дарахтнинг мевасини ҳозирданоқ бозор нархида талаб қилишга ўхшайди. Оқибатда нима бўларди? Бизнеснинг энг ҳаётий томири – айланма маблағ бўғилар эди. Очиқ мулоқотда, ниҳоят, мана шу ғайримантиқий занжирга узил-кесил нуқта қўйилди.

“Кўп тадбиркорлар электр энергияси ва газ учун 100 фоиз олдиндан тўлов қилаётгани ҳисобига айланма маблағдан қийналаётганини айтяпти. Янги энергетика вазири Шерзод Ходжаевга топшириқ бердим. Энди АСКУЭ ва АСКУГ тизимига уланган, тўлов интизомини бузмаган корхоналарга ой давомида маблағ киритиш шарти билан аванс миқдори 15 фоиз бўлади. Бу сизларга маъқулми? Умуман, энергетика бўйича бошқарув тизимини тубдан ўзгартиряпмиз. Барча туманларда тадбиркорларнинг ҳозирги эҳтиёжи ва эртанги режасига қараб ишлайдиган янги тизим бўляпти”, деди Шавкат Мирзиёев.

Бу қарорлар шунчаки навбатдаги имтиёзлар тўплами эмас. Бу – давлат ва бизнес ўртасидаги “совуқ уруш”ни тўхтатиб, ўзаро ишонч асосига қурилган прагматик шерикликка ўтишга қилинган жиддий ва дадил уринишдир. Эндиги масала фақатгина ушбу ўзгаришларни жойларда, ижро органлари даражасида амалда қандай ишлашида қоляпти.