Si Szinpin Kompartiyada yarim asrdagi eng katta “tozalaş”ni amalga oşirdi

Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Si Szinpin mamlakatda kölami böyiça “tozalaş” darajasi Mao Szedun davriga tenglaşadigan va Xitoyning iqtisodiy barqarorligiga tahdid soladigan keng kölamli korrupsiyaga qarşi kampaniya ötkazmoqda. Bu haqda “Financial Times” xabar berdi.

Naşrning yozişiça, Xitoy moliya bozorining sobiq regulyatori Fan Sinxay bilan boğliq hodisa eng yaqqol misollardan biri böladi. Joriy yilning iyul oyida u Pekin universitetidagi seminarda çiqiş qilişi kerak bölgan, ammo kutilmaganda u bunday qilmagan. Keyinçalik “Sinxua” amaldorning partiya intizomi va qonunçilikni jiddiy buzganlikda gumonlanib, tergov ostida ekanini xabar qilgan.

Naşrning yozişiça, kelasi yili bölib ötadigan Kompartiya s’ezdi oldidan tozalaş kampaniyasi Xitoy elitasining tobora kengroq doiralarini qamrab olmoqda. Uşbu s’ezdda Si Szinpin partiya yetakçisi lavozimida törtinçi beş yillik muddatni olişi kutilmoqda.

Kampaniya kölamini XKP Markaziy Komitetining yaqinda bölib ötgan beşinçi plenumi namoyiş etgan. Uning a’zolarining taxminan çorak qismi, asosan, kadrlar tozalanişi sababli qatnaşmagan. Zamonaviy Xitoy tarixida Mao Szedunning “Madaniy inqilobi” davridan beri bunga öxşaş narsa kuzatilmagan.

Klermont-Makkenna kolleji professori Minsin Peyning hisob-kitoblariga köra, Si Szinpin boşqaruvi davrida Kompartiyaning 7,2 millionga yaqin a’zosi turli siyosiy, ma’muriy yoki sud jazolariga tortilgan. Ular orasida kamida 632 nafar yuqori martabali amaldor bor. Sining 2023 yilda boşlangan uçinçi muddatida jazolangan amaldorlarning örtaça soni yiliga 800 mingdan oşgan. Umuman olganda, uşbu davr mobaynida kamida 628 nafar xitoylik partiya funksioneri bevosita jinoiy javobgarlikka tortildi va, ehtimol, real qamoq jazosini olgan.

Şu bilan birga, uşbu siyosatning samaradorligi munozarali bölib qolmoqda. “Transparency International” ma’lumotlariga köra, Xitoyda korrupsiyani qabul qiliş indeksi 2012 yildan beri bor-yöği 39 dan 43 ballgaça yaxşilangan.

Tozalaşlarning davlat apparati işiga ta’siri mutaxassislarda xavotir uyğotmoqda. Amaldorlar korrupsiya yoki sodiq emaslikda ayblanişdan qörqib, mustaqil qarorlar qabul qilişdan va tavakkalçilikka ega loyihalardan tobora qoçmoqda. Bu, ayniqsa, içki talabning kuçsizligi va mahalliy hokimiyat organlarining qarzlari bilan boğliq muammolar fonida xavfli.

“Mahalliy amaldorlar tajriba ötkazişdan köra siyosiy böysunuvçanlikni afzal körişlari mumkin”, deya Oxford Economics tönğiç iqtisodçisi Şeana Yuening bahosini keltiradi naşr.

Oliy rahbariyatga kelib tuşadigan ma’lumotlar sifatining yomonlaşuvi yana bir oqibat bölmoqda. Jazolaniş qörquvi sababli amaldorlar muammolarni yaşirişlari va rahbariyatga faqat u eşitişni xohlagan narsalarni xabar qilişlari mumkin. Bu, ayniqsa, iqtisodiy siyosatda xato qarorlar qabul qiliş xavfini tuğdiradi.

Şunga qaramay, mutaxassislar korrupsiyaga qarşi kampaniyaning töxtatilişini kutmayapti. Uni ötkazişdan asosiy maqsad tobora partiya apparatining Si Szinpinga şaxsiy sodiqligini ta’minlaş bölib bormoqda.

“Uning ön yillik davolaşi iş bermadi, hatto unga eng yaqin odamlar ham korrupsiyaga botayotgani aniqlandi. Uning javobi esa – dozani oşirişdir”, deya Si Szinpin strategiyasini tavsiflaydi Jamestown Foundation ilmiy xodimi Kristofer Nay.

Eslatib ötamiz, avvalroq Xitoyda yuqori martabali harbiy qömondonlar Çjan Yusya va Lyu Çjenli sadoqatsizlik, korrupsiya va boşqa “jiddiy intizomiy qoidabuzarliklar”dagi ayblovlardan söng Kommunistik partiyadan çiqarilgandi va Qurolli kuçlar safidan böşatilgan edi.