Saudiya va BAA Trampdan urushni davom ettirishni so‘radi – OAV

Fors ko‘rfazidagi arab davlatlari AQSH Prezidenti Donald Trampning Eron bilan urushni tugatish bo‘yicha kelishuv tuzish niyatidan xavotirda. Ular bunday kelishuv oqibatida mintaqada g‘azabnok va hamon qudratli raqib bilan yuzma-yuz qolishdan qo‘rqmoqda va harbiy harakatlarni davom ettirishni talab qilmoqda. Bu haqda vaziyatdan xabardor manbalarga tayanib, “The Wall Street Journal” (WSJ) xabar berdi.

Qayd etilishicha, bu orada Turkiya Yaqin Sharq mamlakatlarini urushni tezroq tugatish zarurligiga ishontirishga urinib, faol diplomatik sa’y-harakatlarni boshlagan. Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari yetakchilari esa Trampni Eron qo‘shnilariga xavf tug‘dirmaydigan darajada zaiflashguncha urushni davom ettirishga ko‘ndirishga harakat qilmoqda. Gazeta manbalariga ko‘ra, Ar-Riyod AQSH tomonidan Eronga topshirilgan 15 banddan iborat Tramp rejasidan qoniqish hosil qilmagan. Ushbu reja Eron AQSH bilan kelishmovchilikka sabab bo‘layotgan barcha asosiy masalalar bo‘yicha yon bosishi evaziga nizoni hal qilish va sanksiyalarni to‘liq bekor qilishni ko‘zda tutadi.

Saudiya Arabistoni va BAA hozirgi bosqichda kelishuv tuzilishi Eronga Fors ko‘rfazidan energiya resurslari eksportini uzoq vaqt davomida nazorat qilish imkonini berishi va boshqa davlatlar xavfsizligini xavf ostiga qo‘yishidan xavotirda. Hozirda Eron amalda jahon bozoriga kuniga qariyb 20 million barrel neft va neft mahsulotlari chiqariladigan, shuningdek, dunyodagi suyultirilgan tabiiy gaz (STG) eksportining 20 foizidan ortig‘i o‘tadigan Hormuz bo‘g‘ozini to‘sib qo‘ygan. Tehron ushbu muhim arteriya ustidan nazoratni urushdan keyin ham saqlab qolmoqchi.

Eron kemalarning bo‘g‘oz orqali o‘tishi uchun haq olishni boshladi va bu haqda Xalqaro dengiz tashkilotiga maktub yo‘lladi. Unda aytilishicha, Eronga nisbatan dushmanlik kayfiyatida bo‘lmagan mamlakatlar kemalari “agar Eronga qarshi tajovuzkor harakatlarda qatnashmasa, ularni qo‘llab-quvvatlamasa hamda e’lon qilingan xavfsizlik qoidalariga to‘liq rioya qilsa, Eronning tegishli organlari bilan kelishilgan holda Hormuz bo‘g‘ozi orqali xavfsiz o‘tish huquqidan foydalanishi mumkin”.

AQSH va Eron bir-biriga nisbatan maksimal darajadagi talablarni ilgari surdi. Xususan, Tramp rejasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• Eron yadro ob’ektlarini demontaj qilish;
• Uranni boyitishdan to‘liq voz kechish;
• Raketa dasturlariga cheklovlar qo‘yish;
• Hormuz bo‘g‘ozi orqali erkin va xavfsiz o‘tish kafolatlari;
• Eron tomonidan mintaqadagi jangarilarni qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatish.

WSJ nashrining hujjat bilan tanish manbalarga tayanib yozishicha, Eron bunga javoban AQSHga quyidagi talablarni yuborgan:

• Sanksiyalarni to‘liq bekor qilish;
• Urush uchun reparatsiya (tovon) to‘lash;
• Hormuz bo‘g‘ozidan o‘tadigan kemalar uchun haq joriy etish (Misr Suvaysh kanalida oladigan yig‘imlar kabi);
• Mintaqadagi AQSH harbiy bazalarini yopish;
• Eronga raketa dasturini cheklovlarsiz davom ettirishga ruxsat berish;
• Urush qayta boshlanmasligi bo‘yicha kafolatlar;
• Isroilning Tehron tomonidan qo‘llab-quvvatlanuvchi Livanning “Hizbulloh” guruhiga zarbalarini to‘xtatish.

Tramp nafaqat ommaviy ravishda, balki shaxsiy suhbatlarda ham harbiy harakatlarni diplomatik yo‘l bilan to‘xtatishga tayyorligini bildira boshlagan. “Bloomberg” xabariga ko‘ra, Turkiya ham tezroq kelishuvga erishish uchun sa’y-harakatlarni boshlagan.

Nashr manbalariga ko‘ra, Anqara Fors ko‘rfazi davlatlarini vazminlikka va AQSH hamda Isroilning harbiy kampaniyasiga qo‘shilmaslikka chaqirgan. Saudiya Arabistoni va BAA agar Eron ularning elektr va suv ta’minoti ob’ektlarini o‘qqa tuta boshlasa, bunday imkoniyatni ko‘rib chiqmoqda.