Япон аёли дунё “ўйини”ни бузмоқчи

Ва ниҳоят, Япониянинг ўттиз йилдан ортиқ давом этган дефлятцион (нархларнинг муттасил пасайиши) турғунлик ва “йўқотилган ўн йилликлар” силсиласи ортда қолаётгандек. 2026 йилнинг февраль ойи мамлакат иқтисодиёти учун тарихий бурилиш нуқтаси бўлди: мамлакатнинг биринчи аёл Бош вазири Санаэ Такаичи ва унинг Либерал-демократик партияси сайловларда мутлақ ғалаба қозонди. Такаичининг иқтисодий ислоҳотлар дастури кўпчилик таҳлилчи ва журналистлар томонидан “Санаэномика” номи билан аталмоқда (худди АҚШ президентларидаги каби, масалан: Рейганомика). Ушбу янгиланишлар шунчаки сиёсий ўзгариш эмас, балки Япониянинг глобал иқтисодий ўйинга шиддатли қайтиш декларацияси сифатида кўрилмоқда.

Янги ҳукумат стратегияси – юқори технологияли инвестициялар, сунъий интеллект ва мудофаа саноатининг модернизацияси орқали ЯИМ (Ялпи ички маҳсулот) ўсишини барқарорлаштиришни кўзда тутади. Йиллар давомида тушкунликда яшаган япон жамияти учун ушбу “Санаэномика” дастури нафақат иқтисодий ечим, балки миллий юксалиш умидига айланди. Шу ўринда савол туғилади: Япония ниҳоят ўзининг иқтисодий турғунлик тамғасидан қутулиб, “Иккинчи Япон иқтисодий мўъжизаси”ни кўрсата оладими?

Япон стагнацияси тарихи

Япония номи тилга олинганда, ҳар бир инсон тасаввурида, аввало, экологик мусаффолик ва ҳайратланарли даражада тартибли ҳаёт тарзи гавдаланади. Япон халқи эса ўзининг интизоми, меҳнатсеварлиги ва юксак интеллектуал салоҳияти билан жаҳон аҳлининг эҳтиромига сазовор бўлган. Ҳар бир маҳсулотдаги “Made in Japan” белгиси шунчаки ишлаб чиқарилган жойни эмас, балки асрлар давомида шаклланган бенуқсон сифат, юксак технология ва истеъмолчига бўлган чексиз ҳурмат кафолатини англатади.

Япония Иккинчи жаҳон урушидан мағлубият билан чиқиб, қисқа фурсат ичида дунёнинг иккинчи энг қудратли иқтисодиётига айлана олди. Бундай фавқулодда иқтисодий кўтарилиш тарихга “Япон иқтисодий мўъжизаси” номи билан кирди. 1968 йил Япония ЯИМ ҳажми бўйича Ғарбий Германияни ортда қолдириб, дунё рейтингида иккинчи ўринга кўтарилганди. Айниқса, 1980 йилларда унинг иқтисодиёти шу қадар қудратли эдики, кўплаб таҳлилчилар Япония тез орада АҚШни ҳам қувиб ўтиб, биринчи ўринга чиқишини башорат қилишган. Ўша даврда Япония дунё ЯИМининг қарийб 15-18 фоиз қисмини ташкил қилган. Токио марказидаги император саройи жойлашган ер майдони эса бутун Калифорния штатидан қимматроқ баҳоланган эди.

Аммо бу улкан “иқтисодий пуфак”нинг (“bubble economy”– бу активлар нархининг реал қийматига нисбатан кескин равишда кўтарилиб кетиш ҳолатидир) ёрилиши ортида нафақат ички омиллар, балки глобал сиёсий “ўйинлар” ҳам ётган эди. 1985 йилда АҚШ ўзининг савдо танқислигини камайтириш мақсадида G5 давлатларини “Плаза келишуви”ни имзолашга мажбур қилди. Ушбу келишувнинг асосий мақсади доллар курсини тушириш ва иенани (Япония пул бирлиги) сунъий равишда қимматлаштириш эди. Натижада иена курси кескин кўтарилиб кетди, бу эса Япония экспортини қиммат ва рақобатбардош бўлмаган ҳолатга келтириб қўйди. Экспортга асосланган япон иқтисодиёти зарбани юмшатиш учун фоиз ставкаларини пасайтирди, бу эса кўчмас мулк ва акциялар бозорида асоссиз қимматлашишни келтириб чиқарди. 1990 йилларнинг бошида бу “пуфак” ёрилгач, Япония ўзи ҳали ҳам тўлиқ чиқиб кета олмаётган дефлятцион спиралга (нархлар тушиши ишлаб чиқаришнинг қисқаришига, бу эса ўз навбатида нархларнинг янада кўпроқ тушишига олиб келиш жараёни) “ғарқ бўлди”.

Стагнациянинг (турғунлик) асосий белгилари кейинги 30 йилда намоён бўлди. Нархларнинг ўсмаслиги, иш ҳақининг қотиб қолиши ва истеъмол талабининг ўлиши ЯИМ ҳажмини “қотиб қолишига” олиб келди. Мамлакатдаги демографик инқироз оқибатида ишчи кучининг камайиши ҳам мамлакат иқтисодиётини ўсишига тўсқинлик қила бошлади. Япония Марказий банки дунёда биринчилардан бўлиб манфий фоиз ставкалари ва “Quantitative Easing” (миқдорий юмшатиш – иқтисодиётда пул айланишини кўпайтириш ва фоиз ставкаларини пасайтириш учун йирик миқёсда пул босиб чиқариш сиёсати) усулларини қўллади, аммо бу чоралар иқтисодиётни уйғотишга етарли бўлмади.

Гарчи Япония 2010 йилгача дунёнинг иккинчи йирик иқтисоди мақомини сақлаб қолган бўлса-да, аввалига Хитой кейинчалик эса Германия уни қувиб ўтди ва Япония кучли учликдаги ўрнини йўқотди.

2012 йилда Шинзо Абе ҳокимиятга келгач, фаол пул-кредит сиёсати, мослашувчан фискал ва таркибий ислоҳотлар орқали вазиятни ўзгартиришга уринди. “Абеномика” иқтисодиётни бироз жонлантирган бўлса-да, коронавирус пандемияси ва глобал геосиёсий беқарорлик бу жараённи тўхтатиб қўйди.

Япония “ўйинга” қайта оладими?

Санаэ Такаичи Япония тарихидаги илк аёл бош вазир сифатида расман 2025 йил 21 октябрь куни парламент томонидан тасдиқланди. Ўзининг миллатчилик руҳидаги нутқлари, сиёсатдаги консерватив қарашлари ва агрессив иқтисодий ислоҳот дастури билан кўпчиликнинг эътиборини қозонган Такаичи, собиқ Буюк Британия бош вазири Маргарет Тетчерга қиёсланмоқда.

Бош вазир сайловолди кампаниясида халққа қуйидагиларни ваъда қилиб келган:

• озиқ-овқат маҳсулотлари учун белгиланган 8 фоизлик истеъмол солиғини икки йилга тўхтатиб туриш;
• харажатларни ошириш орқали янги иш ўринлари яратиш;
• уй хўжаликлари харажатларини рағбатлантириш ва бошқа солиқ тушумларини кўпайтириш.

Ҳукумат ҳисоб-китобларига кўра, озиқ-овқат солиғининг бекор қилиниши ғазна даромадини йилига 5 триллион иенага (32 миллиард доллар) камайтиради. Ушбу хабар фонида Япониянинг 10 йиллик давлат облигациялари даромадлилиги 19 январь куни сўнгги 27 йилдаги энг юқори даражага кўтарилди.

Санаэ Такаичи маъмурияти 2026 йилда янги миллий хавфсизлик стратегиясини қабул қилишни режалаштирган. Унга кўра, мамлакат мудофаа харажатлари ялпи ички маҳсулотнинг 2 фоизигача оширилади. Бу Япониянинг мудофаа харажатларини узоқ йиллар давомида 1 фоиз атрофида ушлаб туриш анъанасидан кескин воз кечишини англатади.

Айниқса, чип (яримўтказгичлар) сектори “Санаэномика”нинг асосий двигателига айланиши кутилмоқда. Ҳукумат маҳаллий чип ишлаб чиқарувчиларга ва сунъий интеллект лабораторияларига улкан субсидиялар ажратмоқда. Энди маблағлар кўчмас мулкдаги сунъий ўсишга эмас, балки реал технологик қудратга йўналтириляпти.

“Санаэномика” – бу шунчаки “Абеномика”нинг давоми эмас, балки Японияни глобал технологик етакчиликка қайтаришга қаратилган агрессив ва стратегик режадир. Такаичи халққа жуда оддий, аммо инқилобий ваъда берди, унга кўра, иқтисодий ўсиш миллий хавфсизликнинг ажралмас қисмидир.

2026 йилнинг бошида Япония сиёсий майдонида рўй берган тарихий ўзгаришлар нафақат ушбу мамлакатни, балки бутун дунё молия бозорларини ларзага келтирди. Такаичи 23 январь куни мамлакат парламентининг қуйи палатасини тарқатиб юборишини эълон қилиб, 8 февраль куни қуйи палатадаги барча 465 та ўрин учун умуммиллий сайловлар бўлиб ўтишини маълум қилган эди.

“Мен ушбу сайловга бош вазир сифатидаги ўз сиёсий тақдиримни тикканман. Халқ давлат бошқарувини менга ишониб топшириш-топширмаслик масаласида бевосита ҳакам бўлишини хоҳлайман”, деган эди Такаичи.

Либерал-демократик партия (ЛДП) муддатидан олдин ўтказилган парламент сайловларида мутлақ ғалабани қўлга киритиши ва Санаэ Такаичининг Бош вазир курсисини эгаллаши “Япон мўъжизаси”нинг иккинчи фасли бошланганидан дарак бермоқда.

Мамлакатдаги ноқулай иқлим шароитига қарамай, япон халқи Такаичининг чорловига “лаббай”, деб жавоб бериб, ўз уйларидан чиқиб сайловда қатнашишди. Сайлов натижаларига кўра, Бош вазир Санаэ Такаичи бошчилигидаги Либерал-демократик партия мавжуд ўринларнинг учдан икки қисмини қўлга киритган.

Сиёсий барқарорлик ва аниқ иқтисодий йўналиш молия бозорларида дарҳол акс этди. Reuters нашри берган маълумотларга кўра, сайлов натижалари эълон қилиниши билан Япониянинг асосий фонд индекси — Nikkei 225 мисли кўрилмаган даражада “сакраш”ни амалга ошириб, тарихий рекордларни янгилади. Инвесторлар Такаичининг “кучли иена ва кучли саноат” ғоясига ишона бошлади. ЛДПнинг ғалабаси япон халқининг турғунликдан чарчаганини ва янги иқтисодий юксалишга тайёрлигини исботлади.

Хуллас, Япония ўйинга шунчаки қайтмаяпти, у ўйин қоидаларини ўзгартириш ниятида. Агар “Санаэномика” кутилган натижани берса, кунчиқар юрт яқин йилларда нафақат кучли учликка қайтади, балки юқори технологиялар асрининг янги иқтисодий эталонига айланади. Дунё яна бир бор япон интизоми ва стратегик тафаккурининг мўъжизасига гувоҳ бўлиш арафасида турибди.