Трамп Нобелсиз қолса, нима бўлади?

Норвегиянинг Осло шаҳридаги Нобель қўмитаси бугун, 10 октябрь куни 2025 йилги Тинчлик бўйича Нобель мукофоти совриндорини эълон қилади. Энг кўп муҳокама қилинаётган ва эътибор марказида турган номзод – АҚШ Президенти Дональд Трамп, бироқ унинг ғолиб бўлиш имкониятлари ҳозирча ноаниқ. QALAMPIR.UZ Трампнинг ушбу мукофотга қанчалик лойиқлиги ва у мукофотсиз қолса, Норвегияга нима бўлиши ҳақидаги таҳминларни жамлади. 

Қўмита маълумотига кўра, бу йил мукофот учун 338 нафар номзод кўрсатилган, шулардан 94 таси турли ташкилотлардир.

Бу Трампнинг мукофотга биринчи номзодлиги эмас – у биринчи президентлик даврида уч марта номзод сифатида кўрсатилган, бироқ бирор марта ҳам ғолиблар сафида турмаган.

Трамп сентябрь ойида БМТ Бош ассамблеясида сўзлаган нутқида, етти ой ичида “етти хил можарони тинч йўл билан ҳал қилганини” алоҳида таъкидлаган эди. У, хусусан, Сербия ва Косово ўртасидаги вазият ҳақида гапириб, АҚШ урушни бошланмасидан тўхтатганини айтган, аммо Президент бу фикрни тасдиқловчи далиллар келтирмаган.

Шунингдек, Норвегия ҳукумати Тинчлик мукофотини Трамп эмас, бошқа бир номзод олган тақдирда, Трамп Норвегияга қарши бож ёки бошқа чора-тадбирлар киритишидан хавотирда экани ҳақида хабарлар урчиди. ОАВнинг таъкидлашича, Ослодагиларнинг жуда кичик қисми Нобель қўмитаси инсон ҳуқуқлари фаоли, ташқи сиёсат бўйича эксперт ва уч собиқ вазирдан иборат ҳайъат Трампни ғолиб деб танлайди, деган ўйда. Бу эса Трампнинг босим ҳақидаги шубҳаларни янада тиниқлаштиради. 

Мукофотга бошқа номзодлар ҳам бор – Европарламент депутати Бранко Гримс америкалик тадбиркор Илон Маскни “сўз эркинлигини ҳимоя қилгани ва тинчлик ғояларини илгари сургани” учун номзод сифатида таклиф қилган. Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, Трампнинг собиқ яқини ҳам мукофотга даъвогарлар қаторида. Бундан ташқари, Покистонда қамоқда ўтирган собиқ бош вазир Имрон Хон ҳам иккинчи марта Нобель Тинчлик мукофотига номзод сифатида кўрсатилган. 

Қўмита, агар зарур деб ҳисобласа, мукофотни бу йил топширмасликка ҳам қарор қилиши мумкин – тарихда бундай ҳолат 19 марта кузатилган, охиргиси 1972 йилда содир бўлган.

Альфред Нобель васиятига кўра, бу мукофот халқлар ўртасидаги бирдамликни мустаҳкамлаш, қулликни тугатиш, армиялар сонини камайтириш ва тинчлик битимларини ривожлантиришга ҳисса қўшган шахсга топширилади.

Танлов учун аризалар 31 январда ёпилган, бироқ бутун баҳолаш жараёнида яна Трампнинг номи муҳокама марказида бўлди. Унинг ўзи ҳам бу мукофотни олиш истагини яширмади, ўзини тинчлик ўрнатишда асосий роль ўйнаган шахс сифатида кўрсатди. У бу борада норвег амалдорларига телефон қилиб, ўз номзодини очиқча илгари сурди. Бу ташвиқот, айниқса, Исроил ва ҲАМАС ўртасидаги ўт очишни тўхтатиш битими ортидан кучайди. Трампнинг ўғли Эрик Трамп ҳам ижтимоий тармоқларда “Агар Дональд Трампни Нобель мукофотига лойиқ деб ҳисобласангиз, репост қилинг” деган пост жойлаштирди. Ўша пайтда Оқ уйнинг расмий саҳифаси Трампнинг сурати билан “Тинчлик Президенти” деб ёзилган постни эълон қилди. Бу ҳам тарих зарварақларида қолишни истаган Трампнинг кичик сиёсати бўлиши мумкин. Ҳаттоки, ОАВда унинг мукофотга эришиш учун кампания олиб бораётгани ҳам сиздирилди.

Исроил Бош вазири Биньямин Нетаньяху Оқ уйда Трамп номзоди учун ёзилган мактубни кўрсатган, Озарбайжон Президенти Илҳом Алиев Трамп бу мукофотга лойиқ эканини айтган, Покистон ҳукумати ҳам уни номзод сифатида кўрсатган ва Трамп томонидан мақтовга сазовор бўлган. Финляндия Президенти Александр Стубб Трампнинг сўнгги йиллардаги фаолиятини “таъсирли” деб баҳолаган.

Украина Президенти Владимир Зеленский эса, агар Трамп Украинага Tomahawk ракеталарини юборса, уни Нобель мукофотига номзод қилиб кўрсатишини айтган. Трампнинг Яқин Шарқ бўйича элчиси Стив Уиткофф эса: “Мен фақат Нобель қўмитаси Трампни тарихдаги энг муносиб номзод сифатида тан олишини хоҳлайман”, деган. Умуман олганда, Трамп бу мукофотга лойиқлигини дунё етакчиларининг онгига аллақачон сингдириб бўлган.

Шунга қарамай, Норвегия Нобель қўмитаси раиси Ёрген Вот не Фрюднес Трампнинг босимлари фойдасизлигини айтиб, мукофот ҳақидаги қарор 9 октябрда Исроил ва ҲАМАС ўртасидаги “тарихий” келишувдан олдин қабул қилинганини билдирган. Демак, бу воқеа кейинги йилда эътиборга олинади. Мутахассисларнинг фикрича, Трампнинг бу йил мукофот олиши эҳтимоли жуда паст ва бу АҚШ Президенти томонидан “ҳурматсизлик” деб қабул қилиниши мумкин.

Экспертларнинг фикрича, агар Трамп мукофот олмаса, у Норвегияни жазолаши, божлар жорий қилиши, НАТО тўловларини оширишни талаб қилиши ёки ҳатто Ослони “душман” деб эълон қилиши мумкин. Бундай ҳолат тарихда бир неча номзодлар билан ҳам гавдаланган.

Норвегиянинг Ташқи сиёсат институти эксперти Штейн Теннесон Трампнинг Нобель мукофотига ҳаддан ташқари боғлиқлигини унинг “катта эго ва амбицияси” билан изоҳлаган. У Трампнинг “агар мукофот олмасам, бу АҚШга ҳақорат бўлади” деган гапини хавфли деб атаган ва Трамп ҳақиқатан ҳам Норвегияни жазолашга уриниши мумкинлигини истисно этмаган.

Норвегиялик сиёсий шарҳловчиси Ҳаралд Стангҳелле эса агар Трамп ҳақиқатан ҳам жавоб чораси кўрса, бу божхона сиёсатига, НАТО бадалларига ёки ҳатто Норвегияни “душман” сифатида кўрсатишга олиб келиши мумкинлигини айтган. Ҳозир Норвегия АҚШ билан савдо келишуви бўйича музокаралар олиб бормоқда, у орқали 15 фоизлик божларни камайтиришни истайди. Аммо Трампнинг Нобелга бўлган реакцияси бу музокараларни хавф остига қўйиши мумкин.
Мутахассислар Норвегиянинг 2 триллион долларлик суверен жамғарма фонди активларининг қарийб 40 фоизи АҚШда жойлашганини эслатиб, Трамп бу омилни ҳам “жазолаш воситаси” сифатида кўриши мумкинлигини айтмоқда.

Шунга қарамай, Трамп НАТОдаги иттифоқчилар орасида Норвегияни муҳим деб билади. У Арктика минтақасини стратегик хавфсизлик ҳудуди деб ҳисоблайди. Шу боис, Трампнинг Ослога қарши ҳақиқий санкциялар жорий этиши эҳтимоли паст бўлиши мумкин. Бироқ Норвегияда ҳали ҳам хавотир мавжуд.

Умуман олганда, мукофот учун даъвогарлик қилаётган Оқ уй етакчиси бу йил қуруқ қўл билан қолиши мумкин. Бунинг охири эса Норвегияга катта муаммолар етаклаб келади. Дунё Трампни қанчалик мукофотга лойиқ деб ҳисобланмасин, мутахассислар Трампнинг қилганлари “вақтинчалик” эканини урғуламоқда. Хуллас, бугун, 10 октябрь куни ҳаммаси ҳал бўлади – ё Трамп хурсанд бўлади, ёки Норвегиянинг бошига балолар ёғилади.