Очлик ва тўқлик гормонлари: уларни қандай бошқариш мумкин?

Очлик ва тўқлик оддий сезги каби туюлиши мумкин: бир неча соат овқат емаганингизда очликни, етарлича овқатланганингизда эса тўқликни ҳис қиласиз. Аммо аслида бу жараён анча мураккаб. Ичкарида сизнинг тана вазнингиз ва соғлиғингизга таъсир қиладиган очлик, тўқлик ва ёғ сақланишини тартибга солувчи бир қанча гормонлар мавжуд.

“Танадаги энергияни тартибга солиш тизими жуда мураккаб. Содда қилиб айтганда, бу жараён очлик ва тўқликни бошқарувчи ичак ва мия, хусусан гипоталамусдаги гормонларнинг ўзаро таъсирига боғлиқ. Бу гормонлар сизни оч қолишдан ҳимоя қилиш учун синергик ёки қарши таъсир кўрсатадиган тарзда ишлайди. Асосий таъсири ёғ захираларини сақлаш ва тана вазнини барқарор тутишдир”, дейди семизлик бўйича мутахассис Кэролайн Аповиан.

Дарҳақиқат, очлик ва тўқликни тартибга солувчи тизим эволюцион асосга эга бўлиб, у одамнинг метаболик тезлиги, тананинг маълум бир вазнни сақлашга мойиллиги ва омон қолиш учун муҳим бўлган бошқа омилларга таъсир қилади.

Бу гормонларнинг айримлари генетик омиллар билан белгиланади, бошқалари эса турмуш тарзи, айрим касалликлар, тана вазни ёки таркибидаги ўзгаришлар билан боғлиқ.

“Шу фонда, айрим гормонлар озиқ-овқат истеъмолини қисқа муддатли тартибга солиш, яъни бир марта овқатланиш вақтида ортиқча ейишни олдини олишга хизмат қилади, бошқалари эса узоқ муддатли тартибга солиш орқали танада энергия захираларининг меъёрда сақланишини таъминлайди”, дея тушунтиради гастроэнтеролог Лоуренс Ческин.

Мутахассислар таъкидлашича, бу гормонлар оркестр чолғулари каби бирга ишлайди. Қуйида иштаҳани тартибга солувчи етти асосий “ўйинчи” гормонлар билан яқинроқдан танишамиз.

Лептин. Биологлар илгари ёғ тўқималарини ҳаракатсиз деб ўйлаган, аммо эндиликда у эндокрин орган ҳисобланади, чунки у лептин каби гормонларни ишлаб чиқаради. Тана бўйлаб ёғ ҳужайралари лептин ажратади, бу эса тўқликни билдириб, иштаҳа ва озиқ истеъмолини камайтиради.

“1994 йилда лептиннинг кашф этилиши бу соҳадаги тадқиқотлар портлашини бошлаб берди, чунки ундан аввал ёғ тўқималарининг мия билан қандай алоқа қилиши номаълум эди”, дейди Аповиан.

Бироқ одатда, семизликдан азият чекадиган одамларда лептин даражаси юқори бўлади, чунки уларда ёғ миқдори кўп ёки организм бу гормонга нисбатан резистент. Агар шундай одамларда ёғ миқдори камайса, лептин даражаси ҳам пасаяди.

Грелин. Кўпинча “очлик гормони” деб аталадиган, ошқозонда ишлаб чиқариладиган ушбу гормон даражаси овқатдан олдин юқори бўлади, овқатлангандан сўнг эса пасаяди.

“Агар вазн йўқотиш мақсадида калория камайтирилса, грелин даражаси ошади. Бу вазн йўқотишни қийинлаштиради, чунки очлик одатдагидан кучлироқ бўлади,” дейди эндокринолог Марсио Грибелер.

“Obesity” журналининг 2017 йилги сонида чоп этилган тадқиқот шуни кўрсатдики, грелиннинг юқори даражасига эга одамлар кўпроқ озиқ-овқат истаклари, айниқса ёғли ёки ширин таомларга мойил бўлади ва тезроқ вазн орттиради.

Холецистокинин. Овқатлангандан сўнг ичакда ишлаб чиқариладиган ушбу тўқлик гормони одамга тўйганлик ҳиссини беради. У шунингдек, овқат ҳазмини яхшилайди: ошқозондан овқат ўтиш тезлигини секинлаштириб, тўқлик ҳиссини оширади ва ошқозоности безидан ёғ, оқсил ҳамда углеводларни парчалайдиган суюқлик ва ферментлар ажралишини кучайтиради. Бундан ташқари, холецистокинин миянинг иштаҳа марказларига таъсир қилиб, иштаҳа ва кейинги овқат истеъмолини камайтириши мумкин.

Инсулин. Бу гормон қонда глюкоза (шакар) миқдори ошганда ошқозоности безининг бета ҳужайралари томонидан ажратилади. Аповианнинг таъкидлашича, инсулин тўқликни ҳам рағбатлантиради.

“Углевод истеъмол қилинганида кўпроқ инсулин ажралади, бу эса глюкозанинг ҳужайраларга энергия сифатида қайтишини таъминлайди”, дейди Грибелер.

Унинг қўшимча қилишича, тананинг инсулинга тўғри жавоб бермаслиги ёки уни сезмаслиги, яъни инсулин резистентлиги ҳолати семизлик, жисмоний фаоллик етишмаслиги ёки доимий углеводларга бой овқатлар истеъмоли билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин.

Кортизол. “Стресс гормони” сифатида танилган кортизол метаболизмни тартибга солиш каби бошқа кўплаб вазифаларни ҳам бажаради. Унинг юқори даражаси инсулин резистентлиги ва ёғ сақланишининг ортиши билан боғлиқ.

“Сурункали стресс ҳолатида кортизол даражасининг ошиши иштаҳа кучайиши, айниқса ширин, шўр ёки ёғли таомларга бўлган истак ортиши, қон шакар ва инсулин даражасининг кўтарилиши билан бирга кечади” дейди семизлик бўйича мутахассис Франсис Ли.

Дарҳақиқат, “NeuroImage: Clinical” журналининг 2022 йилги тадқиқоти шуни кўрсатдики, кортизолнинг ортиши очлик ҳиссини оширади ва миянинг овқат истеъмолини тартибга солувчи соҳаларига қон оқимини камайтиради.

Глюкагонга ўхшаш пептид-1. Овқатлангандан сўнг ичакда ажралиб чиқадиган бу гормон мияда жойлашган рецепторлар билан ўзаро таъсирга киришиб, тўқлик ҳиссини ҳосил қилади.

“У шунингдек, ҳазм қилиш ва озиқ-овқатнинг ошқозон-ичак трактидан ўтиш жараёнини секинлаштиради, бу эса узоқроқ вақт давомида тўқ ҳис қилиш ва умумий истеъмолни камайтиришга олиб келади”, дейди Грибелер.

Глюкозага боғлиқ инсулинотропик полипептид. Бу гормон овқатлангандан кейин ингичка ичак томонидан ишлаб чиқарилади ва инсулин ошишига сабаб бўлади, бу эса гликоген ва ёғ кислоталари ишлаб чиқарилишини рағбатлантиради ҳамда ёғ парчаланишини тўхтатади. Нисбатан янги ўрганилаётган бу гормон ҳақда ҳали кўплаб саволлар очиқ қолмоқда.

Соғлом овқатланиш ва гормонлар назорати

Кўпчиликни соғлом овқатланиш қандай бўлади ўзи, деган савол қийнайди. Жавоб шундай: қайта ишланмаган маҳсулотлар, бутун донлар, мевалар, сабзавотлар ва ёғсиз оқсилларни истеъмол қилиш энг соғлом овқатланишдир. Ёдда сақлаш керакки, фақат овқат миқдори эмас, балки қанчалик тез-тез, кун давомида неча марта овқатланиш ва истеъмол қилинаётган маҳсулотлар кабилар иштаҳа гормонларига таъсир қилади. Мутахассислар мазкур гормонлар барқарорлигини таъминлаш учун ҳар уч соатда кичик порцияда таомланиш ёки енгил тамадди қилишни тавсия этади.

Шунингдек, сифатли уйқу очлик гормонларини тартибга солиш учун муҳимдир: агар киши яхши ухламаса, кортизол ва грелин (очлик гормонлари) даражаси ошади, лептин (тўқлик гормони) даражаси эса камаяди. “Obesity” журнали ўтказган тадқиқотга кўра, бир кеча уйқусизликдан сўнг аёлларда лептин даражаси эркакларникига нисбатан янада кучлироқ пасаяди, семиз одамларда эса грелин даражаси сезиларли даражада ортади.

Таъкидлаш лозимки, тадқиқотлар стресснинг инсон тана вазни ва саломатлигига таъсири катта эканини кўрсатмоқда. Хусусан, қисқа муддатли стресс одатда иштаҳа пасайиши, сурункали стресс эса кортизол ортишига олиб келади, бу эса айниқса юқори калорияли таомларни кўпроқ истеъмол қилишга сабаб бўлади.

“Стрессни камайтириш ва кортизол даражасини тушириш учун энг яхши усул – мунтазам чуқур нафас олиш машқлари ёки жисмоний фаоллик билан шуғулланиш”, дейди Ли.

2022 йилда ўтказилган илмий тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, атиги 12 дақиқалик тўғри нафас олиш машғулоти сўлакдаги кортизол миқдорини сезиларли даражада камайтиради.