“Қора олтин” монополияси: барча пуллар бир “чўнтакка” ёхуд нефть бозори кимнинг қўлида?

Бугун дунё энергия тизими оғир аҳволда. Энг йирик нефть экспортчилари аста-секин “ўйиндан” чиқариляпти. Мувозанат йўқолиб, Ер шаридаги жамики “қора олтин” бир давлат – Америка Қўшма Штатларининг назоратига ўтиши мумкин. Хўш, агар АҚШ Эронда ўз манфаатларига эришса, келажакда бизни давлат даражасидаги монополия кутиб турибдими?

Захиралардан ёрдам келмоқда

Уруш доим муаммоларни кўпайтирган. Эрон билан бошланган уруш нафақат можаро қатнашчиларига, балки бутун дунё давлатларига турли даражада зарар етказди. Глобал энергия тармоғининг “қони” бўлган нефть нархлари кескин ошиб кетди. Ишлаб чиқаришдаги энг муҳим ингредиентнинг бундай қимматлашуви бошқа миллионлаб товарларнинг ҳам нархига таъсир қилмай қолмади.

Ҳормуз бўғозидаги қатновнинг деярли бутунлай тўхтаб қолиши Япония, Жанубий Корея, Хитой ва Ҳиндистон каби Узоқ Шарқнинг қатор давлатларини, шунингдек, АҚШ ва Европа бозорларини нефть таъминотидан узиб қўйди. Биргина шу бўғознинг ўзидан дунё бўйича денгиз орқали ташиладиган “қора олтин”нинг деярли бешдан бир қисми – тахминан 20 миллион баррель нефть олиб ўтилади. Эрон эса сўнгги чора сифатда ушбу сув йўлини миналаштириб, қатнов учун сезиларли катта муаммолар яратди. Оқибатда глобал нефть бозорлари мисли кўрилмаган таъминот узулишларига дуч келмоқда. Халқаро Энергетика Агентлиги (ХEА) ҳисоботига кўра, Форс кўрфази мамлакатлари умумий нефть қазиб олишни энг камида кунига 10 миллион баррелга қисқартиради ва агар, юк ташиш оқимлари тез орада тикланмаса, таъминотдаги йўқотишлар бундан-да кўпайиши мумкин.  

Шунингдек, агентликнинг 11 март куни чиқарган расмий баёнотида энергия бозорларидаги тақчилликни бартараф этиш учун ўзларининг фавқулодда захираларидан 400 миллион баррель нефтни чиқариши эълон қилинди. Бу ташкилот ихтиёридаги умумий захираларнинг қарийб учдан бир қисмига тенг бўлиб, қарор 10 март куни ХEАга аъзо 32 та давлатнинг бир овоздан қўллаб-қувватлаши ортидан қабул қилинди.

“Нефть бозорлари глобал, шунинг учун катта узилишларга жавоб ҳам глобал бўлиши керак. Энергия хавфсизлиги ХEАнинг асосий вазифасидир ва мен агентлик аъзолари биргаликда қатъий чоралар кўришда кучли бирдамлик кўрсатаётганидан мамнунман”, дейди ХEА ижрочи директори Фотиҳ Бирол.

ХEА аъзолари 1,2 миллиард баррелдан ортиқ фавқулодда захираларга эга, бундан ташқари яна 600 миллион баррель саноат захиралари ҳукумат мажбурияти остида сақланади. Мувофиқлаштирилган захираларни чиқариш қарори 1974 йилда ташкил этилган ХEА тарихидаги олтинчиси ҳисобланади. Аввалги жамоавий ҳаракатлар 1991, 2005, 2011 йилларда ва 2022 йилда икки марта амалга оширилган.

АҚШ дунёга ёрдам беради

Урушни бошлаб қўйган АҚШ маъмурияти Эрондан бундай кучли жавоб кутмаган бўлса керак. Эронинг собиқ олий раҳбари Оятуллоҳ Али Хоманаийнинг ўлдирилиши Эрондаги ноёб давлатчилик тизимини буза олмагани, эронлик халқ ҳам режимга қарши намойиш бошлаш ўрнига ватанпарварлик руҳида душманга қарши бирлашгани Вашингтоннинг умидларини пучга чиқаргани аниқ. Дунёга тинчлик олиб келишни ваъда қилган АҚШ раҳбари Дональд Трамп, бу “юриши” оқибатида унга энергетик инқироздан бошқа ҳеч нарса бера олгани йўқ.

Халқаро даражадаги “хатоларини ювиш” илинжида Оқ уй, АҚШ стратегик нефть захирасидан 172 миллион баррель нефтни бозорга чиқаришини эълон қилди. 11 март куни АҚШ Энергетика вазири Крис Райтнинг маълум қилишича, ХEА аъзоси ҳисобланган Қўшма Штатлар ташкилот томонидан дунёга чиқариладиган 400 миллион баррель нефтнинг қарийб ярмини ўз зиммасига олди.

“Ушбу саъй-ҳаракатларнинг бир қисми сифатида Президент Трамп Энергетика вазирлигига келгуси ҳафтадан бошлаб Стратегик нефть захирасидан 172 миллион баррель нефть чиқаришга рухсат берди. Режалаштирилган нефть чиқариш суръатларига асосланиб, бу тахминан 120 кун давом этади”, деб ёзади Крис Райт.

Баёнотда таъкидланишича, кейинги бир йил давомида АҚШ стратегик захираларни тўлдириш учун тахминан 200 миллион баррель нефть сотиб олишни режалаштирмоқда. Бу чиқарилган ҳажмдан тахминан 20 фоизга кўпдир. Шунингдек, унда олдинги маъмурият Американинг нефть захираларини тугатиб, зарар етказганликда айбланди ва бу хато Трамп даврида такрорланмаслиги алоҳида таъкидланди.
Энергетика вазири яна АҚШнинг Эронга қилган ҳужумларини оқлашга уринаркан, Трамп даврида Эрон террорчилигига чек қўйилишини айтиб ўтди.

“47 йил давомида Эрон ва унинг террорчи вакиллари америкаликларни ўлдириш ниятида бўлиб келишган. Улар Америка ва унинг иттифоқчиларининг энергия хавфсизлигини манипуляция қилишди ва таҳдид қилишди. Президент Трамп даврида бу кунлар ниҳоясига етмоқда”, дейди Райт.

Ўзи шундоқ ҳам АҚШнинг Стратегик нефть захираси қарийб сўнгги 30 йилдаги энг паст даражага тушиб қолган бир пайтда, маъмурият томонидан берилган бундай тасаллилар ортида раҳбариятнинг айбини ювишга ва келажакдаги сайловларда “омон қолишга” уриниш ётибди. Шу йилнинг ноябрь ойида бўлиб ўтувчи АҚШ Конгресси учун сайловларда одамлар ишончини Республикачилар партиясида сақлаб қолиш имконияти ҳар қанча паст бўлса-да, ҳукумат ушбу қарор орқали бензин нархини вақтинча тушириб, сайловчилар кайфиятига ижобий таъсир қилишга уринмоқда. Аммо катта эҳтимол билан АҚШда “унутилган” Конгресс таркиби бу гал ўзгаради.

Эрон нефти қамалдами?

Нефть захиралари бўйича дунёда 3-ўринда, уни қазиб олиш бўйича эса 6-ўринда турувчи Эрон расмий экспорт ҳажми бўйича тузилган халқаро рейтингларда одатда 10 таликда ҳам қайд этилмайди. Хўш, унда санкциялар остида қолган Эроннинг миллионлаб баррель нефти қаерга кетади?

2018 йилда АҚШ Эрон ядровий келишувидан чиқиб кетгач, Теҳронга қарши “максимал босим” сиёсати бошланади. Натижада кўплаб давлатлар Эрон нефтини сотиб олишдан воз кечди. Шунга қарамай, мамлакат экспортни тўхтатиб қўйгани йўқ. Аксинча, сўнгги йилларда Эрон санкцияларни айланиб ўтишнинг мураккаб тизимини шакллантирди. Халқаро энергетика агентлиги маълумотларига кўра, Эрон кунига ўртача 1,5–1,7 миллион баррель атрофида нефть экспорт қилишни давом эттирмоқда.

Бу нефтнинг катта қисми қаерга кетади? Жавоб анча оддий – Хитой. Турли таҳлил марказлари маълумотига кўра, Эрон экспорт қилаётган хом нефтнинг 80–90 фоизи айнан Хитойга йўналтирилади. 2025 йилда Хитой кунига ўртача 1,38 миллион баррель Эрон нефтини импорт қилган, бу эса унинг умумий нефть импортини қарийб 13 фоизини ташкил этади.

Баъзи ҳисоб-китобларга кўра, 2024 йилда Эрон нефть экспортидан 35 миллиард АҚШ долларидан ортиқ даромад олган бўлиб, бу савдонинг асосий қисми Хитой билан боғлиқ бўлган.

Аммо бу савдо расмий ва очиқ шаклда амалга оширилмайди. Эрон экспортининг катта қисми “соядаги флот” деб аталувчи яширин танкерлар тармоғи орқали ташилади деган қарашлар мавжуд. Конспералогияларга кўра, танкерлар кўпинча ўз ГПС сигналини ўчириб қўяди ёки бошқа мамлакат байроғи остида сузади. Баъзан нефть очиқ денгизда бошқа танкерга кўчирилиб, унинг келиб чиқиши яширилади. 2025 йилда Эрон нефтини ташишда 250 дан ортиқ танкер қатнашгани, уларнинг катта қисми санкциялар остида бўлгани қайд этилган.

Бундан ташқари, Эрон нефти баъзан учинчи давлатлар орқали қайта экспорт қилади деган конспералогиялар ҳам бор. Масалан, Малайзия, Сингапур ёки БАА портларида нефть бошқа юк сифатида қайта ҳужжатлаштирилиши мумкин. Айрим кичик ҳажмлар эса Сурия, Венесуэла ёки Уммон каби давлатларга етказилади.

Қисқа қилиб айтганда, Эрон нефти тўлиқ қамалда эмас. Аксинча, у глобал бозорга яширин йўллар орқали кириб келишда давом этмоқда. Бироқ, бу савдо расмий статистикаларда тўлиқ акс этмагани сабабли мамлакат экспорт рейтингларида паст кўринади. Аслида эса, яширин экспортни ҳисобга олганда, Эрон жаҳон нефть бозорида ҳали ҳам муҳим ўйинчилардан бири бўлиб қолмоқда.

Демак, санкциялар Эрон нефть савдосини бутунлай тўхтата олмаган. У фақат уни “соядаги бозорга” кўчирди – бу бозор эса глобал энергетика сиёсатининг энг мураккаб ва кам кўринадиган сегментларидан бири ҳисобланади. Ҳатто, АҚШ ва Исроил билан олиб борилаётган урушлар фонида ҳам бу савдо алоқалари тўхтаб қолгани йўқ. “Reuters” нашрининг чиқарган сўнгги янгиликларига кўра, Форс кўрфази давлатлари учун ёпилган Ҳормуз Теҳрон учун одатдагидек хизмат кўрсатишда давом этмоқда.

Ғарб санкциялари остидаги мамлакатлардан нефть ва газ ташиш учун ишлатиладиган кемалар тармоғи бўлган “соя флоти”ни кузатишга ихтисослашган денгиз разведкаси компанияси TankerTrackers.com таҳлилига кўра, Исроил ва АҚШ 28 февраль куни мамлакатга ҳужумлар уюштирганидан бери Эрон тахминан 13,7 миллион баррель хом нефть экспорт қилган. Кемаларни кузатиш хизмати “Кплер” эса март ойининг дастлабки 11 кунида Эрон экспортини янада юқори кўрсаткичга, яъни тахминан 16,5 миллион баррелга баҳолади.

“Ўтган йилнинг декабрь ойида Венесуэла билан боғлиқ кемаларни муваффақиятли мусодара қилганликларини ҳисобга олсак, АҚШ ушбу можарони бошлашдан олдин шунга ўхшаш кампанияни бошламаганидан ёки ҳозиргача буни амалга оширмаганидан ҳайратдаман”, деди “Бласкстоне Сомплиансе Сервисес” консалтинг фирмаси директори Девид Танненбаум.

Қисқача қилиб айтганда, Эрон ўз ишини бемалол давом эттирмоқда. На АҚШ, на Исроил ва на бошқа дунё давлатлари унинг йўлини тўса олгани йўқ.

Ўйиндан четлатилган Россия

Украинага ҳужум бошлашидан олдин, 2021 йилда Россия глобал нефть бозорида энг муҳим “ўйинчи”лардан бири эди. Нефть қазиб олиш бўйича ҳам, нефть экспорт қилишда ҳам халқаро рейтингларда юқори учликдан тушмай келган рус нефти 2022 йилги воқеалардан кейин санкциялар “тўфони” остида қолди. Зеленскийнинг ёнини олган кўплаб Европа давлатлари Россия нефтини сотиб олишдан бош тортди. Аммо, рейтингларда поғоналар ўзгармади, Россия ҳануз дунёнинг энг йирик нефть экспортёри бўлиб қолмоқда. Хўш, қандай?

Аввало, урушдан олдинги ҳолатга назар ташлайлик. 2021 йилда Россия кунига 10,5–11 миллион баррель нефть ишлаб чиқарган ва бу кўрсаткич бўйича дунёда АҚШдан кейин 2-ўринда турган. Шу билан бирга мамлакат кунига 7–8 миллион баррель хом нефть ва нефть маҳсулотларини экспорт қилган. Бу Россияни Саудия Арабистони билан бирга дунёнинг энг йирик экспортчиларидан бирига айлантирган. Энг муҳим жиҳат шундаки, бу экспортнинг катта қисми Европа бозорига йўналтирилган эди. ХEА маълумотларига кўра, урушдан олдин Европа Иттифоқи Россиядан кунига қарийб 2,8 миллион баррель хом нефть импорт қилган, нефть маҳсулотлари билан бирга бу рақам 3,5 миллион баррельга етган.

2022 йилда Россия Украинага бостириб киргач, вазият кескин ўзгарди. Европа Иттифоқи Россия нефтига эмбарго жорий қилди, Ғарб давлатлари эса рус нефтига нарх чеклови қўйди. Мақсад оддий – Россия бюджетининг асосий манбаларидан бири бўлган энергия экспортини қисқартириш. Дастлабки прогнозлар Россия нефть экспорти кескин камайишини тахмин қилган эди. Аммо амалда бу сценарий тўлиқ ишламади.

Россия нефть савдосини тўхтатмади, балки бозор географиясини ўзгартирди. Европа ўрнини тезда Осиё давлатлари эгаллади. Энг катта харидорларга Ҳиндистон ва Хитой айланди. Масалан, 2021 йилда Ҳиндистон Россия нефтини деярли сотиб олмаган бўлса, 2023–2024 йилларга келиб, у кунига 1,7–2 миллион баррель атрофида рус нефтини импорт қила бошлади. Бу Ҳиндистонни Россия нефтининг энг йирик харидорига айлантирди. Хитой эса кунига 1,5–2 миллион баррель рус нефтини сотиб олиб, иккинчи йирик бозорга айланди. Бу маълумотлар ХEА ва АҚШ Энергетика ахборот агентлиги ҳисоботларида келтирилган.

Шу билан бирга, Россия нефть экспортини сақлаб қолиш учун логистика тизимини ҳам мослаштирди. Таҳлилчилар “соядаги флот” деб атайдиган яширин танкерлар тармоғи Россияда ҳам пайдо бўлди. 2024 йилга келиб Россия нефтини ташишда 500га яқин танкер қатнашаётгани айтилади. Бу кемаларнинг кўпи Ғарб суғуртаси ёки назорат тизимидан ташқарида ишлайди. Натижада рус нефти кўпинча учинчи давлат портларида қайта юкланади ёки бошқа давлат маҳсулоти сифатида расмийлаштирилади.

Бугунги кунга келиб, Россия ҳали ҳам кунига тахминан 7 миллион баррелга яқин нефть ва нефть маҳсулотларини экспорт қилмоқда. Бу эса уни глобал нефть бозорида энг йирик экспортчилардан бири сифатида сақлаб турибди. Шундай қилиб, санкциялар Россия нефтини глобал бозордан сиқиб чиқара олмади. У фақат савдо йўналишларини ўзгартирди. Энергетика бозорида эса битта ҳақиқат яна бир бор тасдиқланди: сиёсий босим кучли бўлиши мумкин, аммо дунё иқтисодиёти ҳали ҳам нефтга муҳтож.

Аммо, Трамп маъмурияти Россиянинг бундай ҳолатда қолишини хоҳламади. Шу йилнинг 2 февраль санасида АҚШ Президенти Дональд Трамп Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Моди билан савдо битими ҳақида эълон қилар экан, Москванинг Украинадаги уруши фонида Ню Деҳли Россия нефтини сотиб олишни тўхтатиш талабини қондирганини маълум қилди. Бунинг эвазига АҚШ Ҳиндистон маҳсулотларига божларни 25 фоиздан 18 фоизгача пасайтиришни таклиф қилди. 

Шунга қарамай, Ҳиндистон расмийлари бу даъволарни инкор этиб, нефть сиёсати мустақил эканини қайта қайта таъкидламоқда. Маълум қилинишича, Нью Деҳли Россия нефтини сотиб олишни тўхтатмаган ва ҳануз давом эттирмоқда, ҳатто “Релиансе” компанияси 2026 март ойида камида 6 миллион баррель Урал нефтини сотиб олганини хабар қилди.  Энергия бўйича диверсификация доирасида Ҳиндистон ҳозирча Саудия, Ироқ ва БАА каби Яқин Шарқ манбаларидан ҳам нефть импорт қилмоқда, аммо Москва ҳали ҳам Нью Деҳли учун асосий етказиб берувчи сифатида қолмоқда. 

Шундай бўлса-да, Яқин Шарқдаги урушлар фонида вужудга келган нефть тақчиллиги фонида АҚШ раҳбарияти рус нефтига нисбатан позициясини ўзгартиришга мажбур бўлмоқда. 13 март куни тақдим этилган АҚШ Молия вазирлигининг Хорижий активларни назорат қилиш бошқармаси (ОФАС) берган махсус лицензияда 12 мартгача кемаларга юкланган Россия нефть маҳсулотларини етказиб беришга рухсат берилгани айтилади. Ушбу лицензия эса 2026 йил 11 апрелгача амал қилади.

АҚШ Молия вазири Скотт Бессент Х ижтимоий тармоғидаги саҳифасида бу қарор Президент Дональд Трампнинг глобал энергия бозорида барқарорликни таъминлаш ва нефть нархларини паст даражада ушлаб туриш бўйича чораларидан бири эканини таъкидлади.

“Глобал бозорда нефть оқимини давом эттириш мақсадида, АҚШ Молия вазирлиги Ҳиндистоннинг нефть қайта ишловчи корхоналарига Россия нефтини харид қилиш учун вақтинчалик 30 кунлик рухсатнома бераётганини эълон қилди. Бу мақсадли қисқа муддатли чора бўлиб, Россия ҳукумати учун катта иқтисодий фойда келтирмайди, чунки рухсатнома фақат аллақачон денгизда қолган нефть транзакцияларини ўз ичига олади”, деб ёзади вазир.

Яна у Ҳиндистонни Россия нефтидан воз кечиб, АҚШдан “қора олтин” харидларини кўпайтиришга чорлади.

“Ҳиндистон АҚШ учун асосий ҳамкор ҳисобланади ва биз Нью-Деҳлининг АҚШ нефтини харид қилишни кўпайтиришини кутмоқдамиз”, деб қўшимча қилди у.

Хуллас, Россияни ҳар қанча ўйиндан четлатишни истамасин, дунё ҳам, Вашингтоннинг ўзи ҳам бунга тўла тайёр эмас. Москва нефтига бўлган эҳтиёж ҳали-бери йўқ бўлмайди.

АҚШга тегишли Венесуэла нефти

Венесуэла дунёдаги энг катта исботланган нефть захираларига эга давлатлардан биридир – тахминан 303 миллиард баррель билан Саудия Арабистонидан ҳам кўп. Шу сабабдан АҚШнинг бу минтақага қизиқиши узоқ тарихга эга.  ХХ аср охирида АҚШ нефть компаниялари Венесуэланинг нефть майдонларини ривожлантирган ва 2000 йилларда Венесуэла экспортининг катта қисми АҚШга йўналтирилган эди. 1997 йилда АҚШ 61,7 миллион баррель нефть импорт қилган даврда Венесуэла бу оқимнинг муҳим қисми бўлган. 2019 йилда АҚШнинг “ПДВСА”га қарши санкциялари туфайли Венесуэла нефти бозоридан чиқди, натижада экспортлар кескин пасайди. Шунда Хитой ҳамкор сифатида майдонга чиқди, Пекин Ғарб санкцияларига қарамай миллиардлаб доллар эвазига Венесуэла нефтини сотиб олишни давом эттирди ва сиёсий алоқаларни мустаҳкамлади. 

2026 йилда геосиёсий вазият кескин ўзгарди. АҚШ маъмурияти Президент Трамп даврида Венесуэлага ҳарбий ва сиёсий босимни кучайтирди. 2026 йил январь ойида АҚШ кучлари Каракасда собиқ Президент Николас Мадурони қўлга олиб, мамлакатдан олиб чиқиб кетди.  Суверенитет тушунчаси халқаро майдонда шунчаки унутилди, ҳеч ким тайинли қаршилик қила олмади.

Тузилган янги “қўғирчоқ” режим АҚШ билан ҳамкорликни қайта тиклаш ва нефть бозорини очишга мажбур бўлди. Энди Венесуэланинг нефть экспортидан келадиган тонналаб пуллар АҚШ “чўнтагига” йўналтириладиган бўлди.

Бугунги кунда Венесуэладаги нефть сектори АҚШ компаниялари учун катта аҳамиятга эга. Масалан, “Чеврон” компанияси мамлакатдаги нефть ишлаб чиқариш майдонларида фаолиятини кенгайтириш бўйича келишувлар устида ишламоқда ва Ориноко белбоғида ишлаб чиқаришни ошириш ниятида.

Умуман олганда, 2026 йилдан бошлаб Венесуэла нефти АҚШ назоратига ўтди. Венесуэла халқи эса ночор аҳволда қолишда давом этяпти, “қора олтин” уларни бу қашшоқлик ботқоғидан қутқара олгани йўқ.

Умумий хулоса шуки, АҚШ бугун дунёни нефть ва газ билан таъминловчи энг қудратли “савдогардир”. Форс кўрфази давлатларининг “қора олтин” экспорт қилиши қийинлашгани бошқа томондан АҚШ учун фойдага ҳам ишлаб, пулларни бевосита ўз чўнтагига солишига имкон бермоқда. Аммо Трамп ҳар қанча уринмасин АҚШ тўлақонли нефть монополи бўла олмайди. Санкциялар остидаги Россия ва Эрон ҳеч қачон бунга йўл қўймаса керак, ҳарҳолда монополиянинг нақадар зарарли эканлигини ҳамма жуда яхши билади.