АҚШ ва Исроил душманлари билан ярашмоқчи. Нега бирдан?

Дональд Трамп Эрон билан яна қайтадан музокаралар ўтказилиши мумкинлигини маълум қилди. Аммо АҚШ Сенати Эрон билан урушни тўхтатиш ҳақидаги резолюцияни рад этди. Эрон араб давлатларидан ҳам товон талаб қилмоқда. Исроил ва Ливан вакиллари ўртасида эса тарихий деб аталаётган музокара бўлиб ўтди. Чунки бу 1993 йилдан бери икки давлат ўртасида ўтказилган илк тўғридан-тўғри дипломатик суҳбат ҳисобланади. Урушни бошлаб берганлар келишиш учун бунчалик ҳаракат қилаётгани уларнинг қўрқаётганини англатдими? Нега АҚШ ва Эрон сулҳ тузганининг эртасигаёқ ўз позициясини кўрсатиш учун Ливанга ракеталар учирган Исроил бугун энди ярашишни хоҳлаб қолди? Яҳудийлар ўзи тинчликни ростдан хоҳлашадими? Сўнгги воқеаларни таҳлил қилиб, мана шу саволларга жавоб топишга уринамиз!

АҚШ Президенти Дональд Трамп 15 апрель куни яқин 48 соат ичида Эрон билан янги музокаралар ўтказилиши мумкинлигини маълум қилди. Учрашув кутилмаганда асосий воситачига айланган ва аввалги “дўстлашиш” маросимига ҳам мезбонлик қилган Покистон ҳудудида бўлиб ўтиши эҳтимоли юқори. Трамп “New York Post” нашрига телефон орқали берган интервьюсида, агар томонлар Покистонда қолса, яқин кунларда муҳим ўзгаришлар бўлиши мумкинлигини айтган. Шунингдек, Покистон армияси раҳбари Осим Мунирнинг воситачиликдаги ролини юқори баҳолаб, айнан унинг саъй-ҳаракатлари туфайли музокаралар қайта тикланиши эҳтимоли ошганини таъкидлаган.

Навбатдаги музокараларда АҚШ томонидан вице-президент Жей Ди Вэнс, шунингдек, махсус вакиллар Стив Уиткофф ва Трампнинг куёви Жаред Кушнер иштирок этиши кутилмоқда. Улар 21 соат давом этган, аммо натижасиз тугаган аввалги учрашувда ҳам Исломободда эди. Томонлар муҳокама қилган асосий мавзулар: ядро дастури ва Ҳормуз бўғози орқали кемалар ҳаракати масаласида келиша олмади.

Кўпчилик бу натижани аввалдан тахмин қилганди. Чунки Эрон қўйган талаблар АҚШ бу мамлакатга нисбатан олиб борган бир неча ўн йиллик сиёсатини мантиқсиз қилиб кўрсатса, Трамп ва унинг тарафдорлари қўяётган шартлар Эроннинг асосий устунликларини йўққа чиқарар эди. Мантиқан қаралса, икки томон ҳам ёмғирни осмондан ерга эмас, ердан самога ёғишини талаб қилаётгандек кўринди бир-бирига. Шундан сўнг АҚШ ушбу денгиз йўлагини блоклаш бошланганини эълон қилди.

13 апрель куни АҚШнинг шарқий вақти билан соат 10:00 дан бошлаб Америка ҳарбий-денгиз кучлари бўғозга кириш ёки чиқишга уринаётган кемаларни тўхтатишни бошлади. Дональд Трамп ўз баёнотида, агар бирор кема блокадага яқинлашса, у дарҳол йўқ қилиниши ҳақида огоҳлантирган. Унинг айтишича, АҚШ кучлари “тез ва қатъий” ҳаракат қилади. Шунингдек, у: “Эроннинг кемалари денгиз тубида бутунлай йўқ бўлиб кетган. Биз уларнинг оз сонли, улар “тезкор ҳужум” деб атайдиган кемаларига зарба бермадик, чунки биз уларни таҳдид деб ҳисобламадик. Огоҳлантириш: Агар ушбу кемалардан бирортаси бизнинг блокадамизга яқинлашса, улар дарҳол йўқ қилинади. Бу тез ва шафқатсиз”, деган Оқ уй раҳбари.

Эрон томони кескин муносабат билан Трампнинг гапларига жавоб қайтарди. Юқори мартабали ҳарбий маслаҳатчи Мухсин Ризоий АҚШнинг блокадаси “муваффақиятсизликка маҳкум” эканини билдириб, мамлакат ҳарбийлари ҳар қандай таҳдидга қарши жавоб бериш учун “катта имкониятларга” эга эканини таъкидлади.

Жаҳон нефтининг тахминан 15–20 фоизи ва суюлтирилган газнинг 30 фоиздан ортиғи ўтадиган Ҳормуз бўғозидаги вазият жиддий экани яна шубҳаларнинг кўпайишига ҳамда нефть нархининг қимматлашишига сабаб бўлди. Бироқ, АҚШ томонидан эълон қилинган блокадага қарамай, Хитой танкери 14 апрель куни Ҳормуз бўғозидан бемалол ўтган. Бунинг ортидан АҚШнинг қудратини киноя билан таърифлаш бошланди. Ўзбекча қилиб тушунтирганда, Трамп дунё ҳамжамияти олдида худди мактабларда катта қорни, семиз танаси борлиги учунгина синфнинг “биринчи қўрқмаси” деб аталадиган, аммо уруша олмагани учун кейинчалик ҳамма масхара қилган ўқувчидек кўриниб қолди.

Блокадани кўрмагандай ўтиб кетган танкер SHANGHAI XUANRUN компаниясига тегишли бўлган. Бу компания Эрон билан ҳамкорлик қилгани сабабли АҚШ санкциялари остида. Кема тахминан 250 минг баррель этанол ташиган. Юклаш Бирлашган Араб Амирликлари портларидан бирида амалга оширилган.

Бунинг ортидан эса Эронга тегишли жуда катта нефть танкери блокадани муваффақиятли кесиб ўтди. “Фарс” агентлигининг маълум қилишича, 2 миллион баррель нефть ташиш имконига эга супертанкер ҳеч қандай тўсиқларсиз ўз манзилига етиб борган. Санкциялар остида бўлган ушбу кема очиқ денгиз орқали ҳаракатланиб, Ҳормуз бўғозидан ўтган ва Эрон сув ҳудудига кирганда позициялаш тизимини ёққан. Эҳтимол, блокада ҳам фойда бермаётганини кўргани учун АҚШ сулҳ бўйича “2-раунд”га чиқишга мажбур бўлаётгандир. Аммо, АҚШ Сенати Эрон билан урушни тўхтатиш ҳақидаги резолюцияни рад этди. Тақдим этилган ҳужжатга кўра, Конгресс расман рухсат бермагунча урушни давом эттириш тақиқланиши керак эди. Таклифни 47 сенатор қўллаб-қувватлаган, 52 нафари қарши чиққан, яна бир сенатор овоз беришда қатнашмаган. Ҳужжат Демократлар партияси вакиллари томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, бу йил ичида илгари сурилган тўртинчи шундай ташаббус ҳисобланади. Уларнинг барчаси Сенатда рад этилган, чунки кўпчилик ўринлар Республикачилар партияси назоратида.

АҚШ Конституциясига кўра, уруш эълон қилиш ҳуқуқи Конгрессга тегишли. Бироқ кўплаб америкалик сиёсатчилар бу қоида қисқа муддатли ҳарбий амалиётларга ёки мамлакатга бевосита таҳдид мавжуд бўлган ҳолатларга тўлиқ тааллуқли эмас, деб ҳисоблайди. Жорий йилнинг март ойи бошида АҚШнинг ҳар икки палатаси – Вакиллар палатаси ва Сенат Дональд Трампга Эронга қарши операцияни Конгресс розилигисиз олиб боришни тақиқлашга қаратилган резолюцияни ҳам рад этган эди. Ўшанда 53 сенатор ва Вакиллар палатасининг 219 аъзоси ҳужжатга қарши овоз берган.

Шу ўринда яна бир маълумот: АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши давомида 399 нафар АҚШ ҳарбий хизматчиси жароҳат олгани расман эълон қилинди. Норасмий статистика эса бундан анча юқорида деб тахмин қилаётган сиёсатчилар ҳам йўқ эмас.

Эрон қўшниларидан пул талаб қиляпти

Эрон ҳукумати АҚШ ва Исроилнинг ҳарбий операциясидаги роли учун беш араб давлатидан компенсация талаб қиляпти. Бу ҳақда Эрон расман Бирлашган Миллатлар Ташкилотига мурожаат йўллаган. Ҳужжатда Баҳрайн, Саудия Арабистони, Қатар, Бирлашган Араб Амирликлари ва Иордания жавобгарликка тортилиши кераклиги айтилган. Эрон уларнинг барчасидан мамлакатга етказилган моддий ва маънавий зарар учун тўлиқ компенсация тўлашни талаб қилмоқда. Теҳроннинг таъкидлашича, ушбу давлатлар ўз ҳудудларини Эронга қарши ҳужумлар учун тақдим этган, айрим ҳолларда эса бевосита “ноқонуний қуролли зарбаларда”, жумладан фуқаролик объектларига қаратилган ҳужумларда иштирок этган. Шу сабабли Эрон бу ҳаракатларни халқаро ҳуқуқ нуқтаи назаридан “агрессия” деб баҳоламоқда. Бироқ Форс кўрфази мамлакатлари ва Иордания бу айбловларни рад этиб, АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши операциясида иштирок этмаганини маълум қилган.

Исроил кутилмаганда ярашмоқчи!

Энди АҚШ ва Эрон сулҳ учун ҳаракат қилаётган бир пайтда ҳам Ливанга ҳужумларни кучайтирган Исроил мавзусига ўтамиз. 14 апрель куни АҚШ пойтахти Вашингтонда Исроил ва Ливан вакиллари ўртасида кутилмаганда музокаралар бошланди. Бу ерда “кутилмаганда” сўзи урушга хайрихоҳлик мазмунида эмас, Исроилнинг бирдан ярашишни хоҳлаб қолганига нисбатан ишлатилди. Чунки бу 1993 йилдан бери икки давлат ўртасидаги илк тўғридан-тўғри музокаралар саналади.

Учрашувда Исроилнинг АҚШдаги элчиси Йехиэл Лейтер ва Ливаннинг АҚШдаги элчиси Нада Хамаде Моавад иштирок этган. Бу учрашув икки давлат вакиллари ўртасидаги тарихдаги энг юқори даражадаги бевосита алоқа сифатида баҳоланди.

Музокаралар якунида томонлар тинчлик йўлида олдинга қадам ташлаб, келажакда тўғридан-тўғри музокараларни бошлашга тайёр эканини билдирган. Бироқ бу музокараларнинг аниқ вақти ва жойи кейинроқ келишиб олинади. АҚШ Давлат департаменти ушбу учрашувни “тарихий босқич” деб атаб, икки давлат ўртасида кенг қамровли тинчлик келишуви тузилишига умид билдирган.

Аммо АҚШ томони Исроилнинг “Ҳизбуллоҳ” томонидан давом этаётган ҳужумлардан ўзини ҳимоя қилиш ҳуқуқини қўллаб-қувватлашини таъкидлаган. Шу билан бирга, ҳар қандай ўт очишни тўхтатиш бўйича келишув фақат икки давлат ҳукуматлари ўртасида, АҚШ воситачилигида амалга оширилиши кераклиги қайд этилган. АҚШ бу музокаралар Ливанни тиклаш ва иқтисодий жиҳатдан ривожлантиришга ёрдам беришини, шунингдек, икки давлат учун инвестиция имкониятларини кенгайтиришини билдирган.

Ливаннинг АҚШдаги элчиси музокаралар тафсилотлари ҳақида гапирар экан, у ўт очишни тўхтатиш, уруш сабаб уйини тарк этган фуқароларни ўз уйларига қайтариш ва мамлакатдаги чуқур гуманитар инқирозни бартараф этиш бўйича аниқ чораларни келишиб олиш зарурлигини таъкидлаган.

Исроил томони эса барча нодавлат қуролли ва террорчи гуруҳларни қуролсизлантириш, Ливанни террор инфратузилмасидан тозалаш зарурлигини билдирган. Шунингдек, Исроил ҳукумати Ливан билан ҳамкорлик қилишга ва бу орқали икки давлат хавфсизлигини таъминлашга тайёр эканини маълум қилган.

Ҳа, мана шундай расмий ва жимжимадор гаплар айтилган, холос. “Амалда-чи?”, деган саволга ҳозирча жавоб бера олмаймиз, афсуски. Бироқ ҳақли савол туғилади: Исроил ўзи тинчликни хоҳлайдими? Келинг, дунё бу ҳақда нима деяпти, кўриб чиқамиз.

Катта Исроил концепцияси

Яқин Шарқдаги қонли тўқнашувлар шунчаки чегара дахлсизлиги ёки “Ҳизбуллоҳ” ва “Ҳамас” каби гуруҳларни йўқ қилиш амалиёти эмаслиги кундан-кун аён бўлиб бормоқда. 2026 йил апрелига келиб, минтақадаги ҳарбий ҳаракатлар кўлами шунчалик кенгайдики, эндиликда таҳлилчилар Тел-Авивнинг узоқ муддатли ва ўта хавфли стратегияси — “Буюк Исроил” ғояси ҳақида очиқ гапира бошладилар. Агар Эрон бу курашда мағлуб этилса ёки нейтралланса, Исроилнинг кейинги нишони ким бўлади? Бу саволга жавоб излаган кўплаб экспертлар нигоҳи Анқарага — Туркияга қаратилмоқда.

“Буюк Исроил” ғояси — бу шунчаки радикал диний оқимнинг орзуси эмас, балки Исроилнинг ўнг қанот сиёсатчилари ва сионистик доираларнинг асосий мафкуравий йўналишидир. Тарихий, диний манбалар ва “Нилдан Фротгача” тушунчасига таянадиган ушбу ғоя Исроил давлати чегараларини ҳозирги ҳудудлардан бир неча баробар кенгайтиришни назарда тутади. Бу лойиҳа Миср, Иордания, Сурия, Ливан, Ироқ, Саудия Арабистонининг бир қисми ва энг муҳими, Туркиянинг жануби-шарқий ҳудудларини қамраб олади.

Нега айнан Туркия? Охирги ойларда Туркия Президенти Ражаб Тоййиб Эрдоған ўз чиқишларида Исроилнинг тажовузкорлигини шунчаки Фаластин билан чекланмаслигини, навбатдаги мақсад “Anadolu” тупроқлари эканини бир неча бор таъкидлади. Исроилнинг “Ҳизбуллоҳ”га қарши Ливанда олиб бораётган ва 2026 йил 8 апрелда янги босқичга чиққан ракета ҳужумлари стратегик жиҳатдан Туркия чегараларига яқинлашиш учун ташланган қадам сифатида баҳоланмоқда. Агар Эрон минтақавий ўйинчи сифатида сафдан чиқарилса, Туркия Исроилнинг гегемонлигига тўсқинлик қилувчи кейинги йирик исломий ва ҳарбий қудрат бўлиб қолади.

Тарихий далилларга назар ташлайдиган бўлсак, “Буюк Исроил” хариталари турли даврларда Исроил парламентида ҳам, айрим сиёсатчиларнинг рамзларида ҳам кўриниш берган. Масалан, Исроил молия вазири Бецалел Смотричнинг ўтмишдаги чиқишларида Иорданияни ҳам ўз ичига олган харита акс этгани халқаро майдонда катта муҳокамага сабаб бўлган эди. Бугун эса бу хариталар ҳарбий амалиётлар билан ҳаётга татбиқ этилаётгандек тасаввур уйғотмоқда. Исроилнинг 2024–2026 йиллардаги ҳарбий бюджети кескин ошиши ва АҚШдан олинаётган рекорд даражадаги, 3,8 миллиард доллардан ортиқ ҳарбий ёрдамлар айнан мана шу экспансия учун пойдевор вазифасини ўтамоқда.

Исроил учун Эрон — бу “қаршилик ўқи”нинг юраги. Агар келгусида сулҳ амалга ошмай, Эрон тўғридан-тўғри зарбага учраса, минтақадаги кучлар баланси бутунлай издан чиқади. Эроннинг мағлубияти Ироқ ва Суриянинг шимолидаги бўшлиқни келтириб чиқаради. Айнан шу ҳудудлар Исроилнинг «хавфсизлик камари» ниқоби остида ўз назоратига олишни истаган «Фрот ҳавзаси» ҳисобланади. Туркия учун эса бу бевосита миллий хавфсизликка таҳдиддир, чунки гап нафақат ер, балки минтақадаги сув ресурслари ва энергия йўллари устидан назорат ҳақида кетмоқда.

Бугун Яқин Шарқда шахмат тахтаси йиғиштириб қўйилиб, ўрнига омон қолиш ва ҳудудларни бўлиб олиш ўйини бошланган. Исроил ўзининг сионистик мафкураси асосида чизилган хариталарни реалликка айлантириш учун вақтдан унумли фойдаланмоқда. Дунё ҳамжамияти Ғазо ва Ливандаги инсоний йўқотишлар билан банд бўлган бир пайтда, Тел-Авив узоқ йиллик стратегик режасининг навбатдаги бандларига ўтмоқда. Энг эътиборлиси эса, Тел-Авивга дунёнинг энг қудратли давлати АҚШ ёрдам бермоқда. Исроил лоббисининг таъсири бугун нафақат Америка халқи онгида, балки Оқ уй эшиклари ортида ҳам катта таъсирга эга бўлиб қолмоқда. Ким яҳудийларга қарши бир сўз гапирса, «тошбўрон қилинмоқда», обрўсизлантирилмоқда ёки йўқ қилинмоқда.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, “Буюк Исроил” ғояси шунчаки утопия эмас, балки аниқ молиявий, ҳарбий ва сиёсий қўллаб-қувватловга эга лойиҳадир. Эроннинг заифлашиши бу лойиҳанинг иккинчи босқичини бошлаб беради ва унда Туркия ўз ҳудудий яхлитлигини ҳимоя қилиш учун мисли кўрилмаган босимга дуч келиши муқаррар. Ҳозирча эса ракеталар садоси ва дипломатик музокаралар ортида янги Яқин Шарқ харитаси қон билан чизилмоқда. Бу харитада Туркия ва бошқа давлатлар учун жой қоладими ёки йўқ — буни яқин ойлар кўрсатади. Бир нарса аниқки: Исроил ҳали тўхтамайди!